ДОЛИНА ТУЙМААДА

Это сказание о великой долине Туймааде. В этой долине обрели свой дом легендарные Омогой Баай и Эр Соготох Эллэй. Под покровительством духа Аан Чэлбэй Туймаада стала колыбелью саха-цивилизации, где реальная география переплетается с мифологическим мировосприятием. Вы узнаете, как строить будущее так, чтобы земля продолжала питать культуру, а культура продолжала оберегать землю.

Сказание читает артист Русского театра Степан Федоренко.

На берегах Элюёнэ Эбэ, величественной реки Лены, соседствуют друг с другом, подобно родным сестрам, три прекрасные долины – Эркээни, Туймаада и Энсиэли. Со стародавних времен облюбовали люди эти плодородные места, разводили на сочных пастбищах коров и лошадей, охотились и рыбачили, жили здесь припеваючи.

С севера, юга и запада долину Туймааду окружают священные горы – Северная, Южная и Чочур Мыраан. Сказывают, что на их вершинах останавливались восемь божеств Айыы и дух Матушки земли, и что горы со всех сторон охраняют, оберегают нашу Туймааду от злых ветров и черной нечисти. 

Древнее название долины Туймаада – Кёряйи. Якуты с любовью называли ее «Лучезарной Туймаадой», «Солнечной Кёряйи», «Жаворонковой Кёряи». В народе представляли дух-иччи Туймаады, как редкостной красоты женщину в богатых одеяниях. С почтением к ней обращались: Хотун – «Госпожа Туймаада» или Эбэ – «Бабушка Туймаада». 

Духи здешних мест ожидали первопредка якутов Омогоя Байя задолго до его прибытия. Об этом существует легенда. В давние-давние времена жил на Байкале человек по имени Омогой. Неспокойно стало на берегах великого озера-моря, и решил он тогда покинуть родные края. Попросил своего шамана подыскать новое место, где можно было бы обосноваться.

Обернулся шаман птицей-лебедем и отправился к Северному Ледовитому океану. Пролетая вдоль большой реки, ощутил вдруг теплое дыхание, идущее от земли, и опустился он на широкий луг между двумя священными горами. Тут навстречу ему из-за восьмиствольной березы вышла величественная женщина в рысьей шапке и собольей шубе. «Я Аан Чэлбэй, – представилась она, » дух-хозяйка этой долины Киэн Кёряйи. По предсказанию, земля моя станет родиной счастливых людей. Отправь сюда какого-нибудь хорошего человека, чтобы обжил он эти края и стал здесь процветать». Произнеся эти слова, Аан Чэлбэй исчезла за ветвями березы.

Вскоре прибыл сюда Омогой – пришлась по душе ему эта земля и решил он обосноваться здесь, на берегу озера Сайсары. Вскоре его люди обнаружили под Северной Священной горой, которая известна сейчас как Кангаласский мыс, молодую корову-трехлетку. А под Южной Священной горой, ныне Табагинским мысом, нашли они четырехлетнюю жерёбую кобылу. Такими дарами иччи – духи местности с радостью встречали-приветствовали Омогоя.

Впоследствии другой предок народа саха – Эр Соготох Эллэй – тоже воздвиг на берегу озера Сайсары свою урасу – летнее жилище. Развел он здесь тюптэ – дымокур, чтоб скот не страдал от гнуса, изготовил чорон для кумыса, берестяные ведёрки ыагайа, сосуд симиир из бычьей кожи. Охотился Эллэй в близлежащих лесах, рыбачил на озере – вот так жил в достатке, добывая пропитание своим трудом и умом. На Кильдямском лугу, в местности Юс Тиит Эр Соготох Эллэй впервые произнес алгыс – благословение духам айыы долины Туймаады в знак великой благодарности. С тех самых пор народ саха стал отмечать Ысыах – праздник встречи лета, символизирующий изобилие, возрождение и единство с природой.

Позднее на этих плодородных землях, раскинувшихся между озерами Сайсары, Ытык-Кюёль, Белое Озеро, и на Кильдяме обосновался и легендарный Тыгын Дархан. Здесь паслись тучные стада его круторогих коров и многочисленные табуны длинногривых лошадей.

Жители долины Туймаады – потомки Омогоя и Эллэя – зимовали в Кытаанах Кырдале, Ытык-Кюёле, Хатын Урахы, Суон-Юряхе, Ойуу-Хатыне, Багарахе, а на лето перебирались на Саргылаах Сайсары и Сэргэх Сергелях. И тогда эти изобильные места наполнялись звонкими голосами детей, зычным мычанием коров и громким ржанием лошадей.

И стала Лучезарная долина Туймаада средоточием мира саха, центром их мироздания – тем благодатным краем, где обретается счастье и созидается прекрасное будущее.

ТУЙМААДА ХОЧОТО

Саха төрдө олохсуйбут сирин, үс улуу хочолортон биирдэстэрин, Туймаада хочотун туһунан кэпсэнэр. Ытык Хайалар, Чочур Мыраан, Күннээх Күөрээйи диэн тугу ааттыыллара ыйыллар. Омоҕой, Эр Соҕотох Эллэй уонна Тыгын Дархан курдук сүдү суолталаах дьон Туймаадаҕа сыһыаннара чопчуланар. Үһүйээн саха култууратын былыргыта, билиҥҥитэ уонна кэскилэ биир ситим буолан сүнньүнэн манна үөскээбитин туоһулуур.

Ааҕар тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Федот Львов.

Үс үллэр үөстээх, өҥ-быйаҥ тыыннаах Өлүөнэ Эбэ үрдүгэр Эркээни, Туймаада, Эҥсиэли диэн аҕас-балыс кэриэтэ үс улуу хочо кэккэлэспит. Былыр-былыргыттан бу уйгулаах хочолорго дьон-сэргэ сөбүлээн тоҕуоруспут, бултаан-алтаан, сүөһү-сылгы ииттэн, уһун буруону унаарытан, һай-һат диэн олорбут.

Туймаада дьоллоох туонатын хоту, соҕуруу, арҕаа өттүттэн ытык хайалар модьоҕолуу үүммүттэр. Бу хайаларга аҕыс ахтар айыы, ийэ дойду иччитэ иҥэр-тохтуур эбиттэр. Хотугу Ытык хайа, Соҕурууҥҥу Ытык хайа, Чочур Мыраан араас хайысхаттан ааҥныыр хараҥа дьайтан Дьоллоох Туймаада ытык туонатын харыстыы, араҥаччылыы тураллар.

Туймаада былыргы аата Күөрээйи диэн. Ол да иһин саха барахсан хоммут уоһун хоҥнордоҕуна, «Туналҕаннаах Туймаада», «Күннээх Күөрээйи», «Күөрэгэйдээх Күөрээйи» диэн киэркэтэн, хоһуйан этиэҕэ. Ытыктыырын, таптыырын бэлиэтэ «Туймаада Хотун», «Туймаада Эбэ» диэҕэ. Саха өйдөбүлүнэн, Туймаада иччитэ – талба-мааны көрүҥнээх, баай-талыы таҥастаах хотун дьахтар. 

Саха ытык өбүгэтэ Омоҕой Баай бу сиргэ кэлиэн быдан инниттэн сир-дойду иччилэрэ кинини бүтэйдии кэтэспиттэр эбит. Ол туһунан маннык номох баар. Былыыр-былыр Байкал кытыытыгар олохтоох Омоҕой диэн киһи улахан кыргыһыыттан дьаарханан, атын дойдуга көһөргө сананар. Ойуунуттан «киһи олохсуйуох сирин көрдөө» диэн көрдөһөр. Онуоха ойууна куба кыылга кубулуйар уонна Хотугу Муустаах байҕал диэки көтөр. Бу көтөн иһэн улахан өрүһү одуулуур. Бэрт сылаас салгын кэлэрин сөбүлээн, икки Ытык Хайа икки ардыгар киэҥ хонууга түһэр. Онуоха аҕыс салаалаах хатыҥ мас быыһыттан бэдэр бэргэһэлээх, киис саҥыйахтаах толуу дьахтар, дойду иччитэ, тахсан кэлэр. «Мин Киэҥ Күөрээйи эбэ иччитэ Аан Чэлбэй буолабын. Бу Эбэҕэ кэлин киһи-сүөһү үөскүүр чинчилээх. Онон биир эмэ дьоллоох киһини олохсута ыыт, кэнэҕэһин дьону, соргуну тэнитиэ», – диэн баран Киэҥ Күөрээйи иччитэ Аан Чэлбэй хатыҥҥа киирэн сүтэн хаалар.

Туймаада хочотугар кэлбит Омоҕой кута-сүрэ бу сиргэ тохтуур, Сайсары күөл кытыытыгар олохсуйар. Омоҕой дьоно Хотугу Ытык хайаҕа тиийэн, үс саастаах бургунас ынаҕы булан ылаллар. Соҕурууҥҥу Ытык хайа анныгар баран, түөрт саастаах уулаах биэни булан аҕалаллар. Бу аата сир-дойду иччилэрэ, Омоҕой кэлбититтэн үөрэн, бэлэх-туһах ууммуттар эбит.

Саха ытык өбүгэтэ Эр Соҕотох Эллэй эмиэ Сайсары Эбэ хонуутугар аан бастаан ураһа туттубут, түптэ түптэлээбит. Чороон, ыаҕайа, симиир иһиттэри оҥортообут, туулаан, сохсолоон, бу дойду уйгутун-быйаҥын сомсубут. Эллэй Киллэм хонуутугар Үс Тиит диэн кэрэ-бэлиэ сиргэ үрдүк айыыларга үҥэн-сүктэн, Туймаада түһүлгэтигэр маҥнайгы алгыһы түһэрбит. Онтон ыла саха дьоно-сэргэтэ Үрүҥ Тунах ыһыаҕы ыһар үгэстэммит эбит.

Бу быйаҥнаах хочо Сайсары, Ытык Күөл, Үрүҥ Күөл, Киллэм сирдэринэн саха номоҕор киирбит Тыгын Дархан байан-тайан, сүөһү-сылгы ииттэн, ньиргийэн олорбут.

Омоҕой, Эллэй кэнниттэн Туймаада толоонугар олохсуйбут саха ыаллара Кытаанах Кырдалга, Ытык Күөлгэ, Хатыҥ Уураахыга, Суон Үрэххэ, Ойуу Хатыҥҥа, Баҕарахха кыстаан баран, Саргылаах Сайсарыга, Сэргэх Сэргэлээххэ сайылыы киирэллэр эбит. Оччоҕо бу илгэлээх сир оҕо-ыччат саҥатынан, ынах-сүөһү маҥырааһынынан туолара. 

Сир киэнэ киинэ буолан сириэдийбит, дойду киэнэ чулуута буолан туругурбут Туналҕаннаах Туймаада улуу туоната – дьон-сэргэ кэскилэ кэҥиир, дьол-соргу уйаланар үтүөкэннээх сирэ.  

СВЯЩЕННЫЕ ГОРЫ

Миф о двух священных горах, окаймляющих долину Туймааду. В тексте переплетаются древние предания о первопредках якутов Омогое и Лабынха Сююрюке, древние представления о потустороннем мире и исторические сведения о позднейшем освоении этих мест.

Читает основатель проекта, популяризирующего культуру малочисленных народов Севера «Кындыкаан», Илаан Кындыкан.

С юга и севера над Лучезарной долиной Туймаада возвышаются две священные горы. Словно древние стражи, они охраняют её покой, и с тех самых времён, когда первый якут ступил на эту землю, о них слагают легенды.

Когда в эти места пришёл первопредок народа саха Омогой Баай, духи земли встретили его с радостью и воодушевлением. По преданию, Южная Священная гора подарила якутам кобылицу. От неё пошли бескрайние табуны гордых, долгогривых лошадей. А Северная Священная гора принесла в дар корову, от которой произошли тучные стада коров. С тех самых пор молочное изобилие стало здесь символом богатства и процветания.

Эта долина связана с именем Лабынхи Сюрюка  – сына легендарного Эллэя Боотура. Лабынха был первым «белым шаманом» народа саха. После Эллэя он начал устраивать Ысыах – летний праздник солнца, земли и плодородия, когда люди собирались вместе, танцевали осуохай и славили жизнь. Он же проводил алгыс – обряд благословения со словами силы, которые должны были принести счастье и защиту.

Говорят, однажды во время обряда Лабынха прямо на глазах у всех взмыл в невидимый мир духов – шаманский мир, который саха называют джабын. И последним, что люди увидели, был след его ноги, отпечатанный на вершине Южной Священной горы.

С вершины этой горы, которую сегодня называют Табагинским мысом, открывается вид на бескрайние просторы великой реки Лены, уходящей вдаль – туда, где земля сливается с вечным синим небом. В старину там разжигали дозорные костры и били тревогу, если приближались враги, и над долиной нависала опасность.

В век междоусобных распрей, которые в преданиях называют «кыргыс уйэтэ» – великий шаман Кээрэкээн покидал родную Туймааду. Стоя на противоположном берегу Лены, он прощался с этими землями. Со слезами на глазах трижды поклонился озеру Сайсары, горе Чочур Мыраан и обратился к двум священным горам: «Прощайте, Ытык хайалар! Вы подобны материнским грудям, вскормившим меня… Прощай, родная мать-земля!»

Северная Священная гора, которую сейчас называют Кангаласским мысом, в древности звалась Горой шамана Сургуя. Говорили, что на ней была бездонная яма. Люди верили, что она ведет в Нижний мир, где обитали тёмные духи абаасы. Чтобы защититься от их злой силы, вокруг натягивали салама – ритуальные верёвки из конского волоса, на которые вешали обереги: коровьи хвосты, берестяные телячьи намордники, обрывки верёвок для жеребят.

Однажды чёрный шаман Сургуй решился войти в эти врата Нижнего мира. И с того самого дня яма исчезла, будто земля сама закрыла её. С тех пор Северная Священная гора часто упоминается в преданиях о шаманах.

В 2017 г. археологи нашли у её подножия стоянку древнего человека времен неолита (около 4 тыс. лет до н.э.). В XVIII веке немецкий путешественник, академик Петербургской Академии наук Иоганн Георг Гмелин писал об имеющихся здесь запасах каменного угля. В 30-е годы ХХ века на речке Бэрэмэдэй работала шахта, которая снабжала Якутск топливом.

…Табагинский мыс и Кангаласский мыс – вечные хранители земли саха. В тишине этих священных гор звучит голос предков, живёт память народа.

ЫТЫК ХАЙАЛАР

Бу үһүйээҥҥэ Эллэй Боотур уола, саха бастакы ойууна Лабыҥха Сүүрүк туһунан уонна Туймаада хочону икки өттүттэн харабыллаан, арчылаан турар Хотугу уонна Соҕурууҥҥу Ытык Хайалар тустарынан кэпсэнэр. 

Үһүйээни саха норуодунай артыыһа, Арассыыйа үтүөлээх артыыһа Анатолий Николаев толоруутугар истиҥ.

Туналҕаннаах Туймаада икки өттүгэр аарыгыран үүммүт икки хайаны Соҕурууҥҥу Ытык хайа уонна Хотугу Ытык хайа диэн ааттыыллар. Бу Ытык хайалар тустарынан номох саха атаҕа Туймаада хочотугар үктэниэҕиттэн үөскээбит эбит. Саха уйгулаах олоҕун олохтуурга бу хайалар суолталара сүдү – Соҕурууҥҥу Ытык хайа сылгы сүөһү төрдө, Хотугу Ытык хайа ынах сүөһү төрдө буолар дииллэр. 

Саха ытык өбүгэтэ Омоҕой Баай бу дьоллоох хочоҕо кэлбитигэр сир-дойду иччилэрэ үөрэ көрсөллөр, бэлэх-туһах ууналлар. Омоҕой дьоно Хотугу Ытык хайаҕа тиийэн, үс саастаах бургунас ынаҕы булан ылаллар. Соҕуруу Ытык хайа анныгар баран, түөрт саастаах уулаах биэни булан аҕалаллар. Онтон ыла бу уйгулаах хочоҕо сүөһү-сылгы тоҕуоруйа мустубут, үүт ас үрүлүйэ устубут эбит.

Саха ытык өбүгэтин Эллэй Боотур уола Лабыҥха Сүүрүк аатын кытта бу сир эмиэ ситимнээх. Лабыҥха Сүүрүк – аан бастакы айыы ойууна. Кини аҕатын кэнниттэн алгыс этэр, ыһыах ыһар идэлээх. Биирдэ Лабыҥха Сүүрүк ыһыах кэмигэр алгыс этэ олорон, үгүс киһи ортотугар илэ бааччы дьабыныгар көтөн, суох буолан хаалар. Арай кини биирдэ үктэммит суола Соҕурууҥҥу Ытык Хайа тааһыгар баарын булан көрбүттэрэ эбитэ үһү.

Былыр кыргыс кэмигэр Соҕурууҥҥу Ытык Хайа үрдүттэн Өлүөнэ эбэ уонна Мэҥэ халлаан нэлэмэн ыраахха диэри силбэһэн көстөллөрө. Куттал суоһаатаҕына, соҕуруу хайысханы ытыска уурбут курдук көрөн олорор боотурдар Ытык хайа үрдүгэр табык охсоллоро эбэтэр кутаа уот оттоллоро диэн кэпсииллэр. 

Кээрэкээн ойуун, Дьохсоҕон кинээс кыргыс былдьаһыктаах кэмигэр бэтэрээ эҥээртэн уҥуор туораан, Туймаада хочотун, улуу өрүһүн кытта бырастыылаһа, аймана турбут. Икки хараҕын уута мөлбөрүйэ сүүрэн, Сайсары хонуутун, Чочур Мыраан диэки үстүүтэ төхтүрүйэн бокулуоннаабыт. Ол кэннэ икки хайа диэки хайыһан баран: «Төрүөбүт ийэ буорум икки эмиийэ, Хаҥалас Хайата икки, Ытык хайа икки, бырастыыларыҥ!» – диэн үстүүтэ сүгүрүйбүтэ эбитэ үһү.

Хотугу Ытык хайа улуу Туймаада хочотун хоту уһугар турар. Былыр бу хайаны Сургуй тааһа диэн ааттыы сылдьыбыттар эбит. Хотугу Ытык хайа үгүс номохторуттан биирдэстэрэ – Сургуй ойуун туһунан. Былыр бу хайа сирэйигэр түгэҕэ көстүбэт дириҥ дьөлөҕөс баарын туһунан кэпсииллэр эбит. Ол хайаҕаһы олохтоохтор абааһы дойдутугар киирэр аартык дииллэрэ үһү. Ол иһин бу сиргэ сылгы сиэлинэн, ынах кутуругунан, кулун быатынан, ньирэй томторугунан салама ыйыыллар эбит. Биирдэ ол дьөлөҕөскө Сургуй ойуун киирбит. Онтон ыла хайаҕас бүөлүү оһон хаалбыт. Хотугу Ытык хайа ойууттар туһунан кэпсээннэргэ элбэхтэ ахтыллар. 

2017 сыллаахха ыытыллыбыт археологическай хаһыы түмүгүнэн Хотугу Ытык хайа аттыгар киһи неолит үйэтиттэн ыла (биһиги эрабыт 4 тыһыынча сыл иннинэ) олоро сылдьыбыта биллибит. Хайа таас чохтооҕун туһунан XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар ньиэмэс академига, айанньыта Иоганн Георг Гмелин суруйан турар. Бу сиргэ ХХ үйэ 30-с сылларыттан шахта олохтонон, Дьокуускай куораты таас чоҕунан хааччыйар буолбуттар.

Соҕурууҥҥу уонна Хотугу Ытык хайалары саха дьоно-сэргэтэ былыр-былыргыттан Ытык Сирдэр диэн ааттаан ытыктыыр, харыстыыр.  

ЧОЧУР МЫРААН 

Это трагическое предание о священной горе Чочур Мыраан. В ней повествуется о духовной связи западного стража Туймаады с легендарным правителем Тыгыном Дарханом, который совершал здесь ритуальные восхождения перед боевыми походами. Здесь среди шаманских мистерий и скорбных судеб его детей Кэрэмэса и Тыасааны воздвигся вечный оплот великих шаманов, оберегающих благословенную долину от злых духов и внешних угроз.

Читает артист Русского театра Илья Данилевский.

На западной стороне долины Туймаады, там, где берет начало Вилюйская дорога, возвышается священная гора народа саха – Чочур Мыраан. Она словно страж хранит покой и красоту Срединной земли, издавна радуя сердце каждого ее жителя.

Чочур Мыраан частенько упоминается в преданиях о владыке Туймаады Тыгыне Дархане. Сказывают, что перед дальними походами любил он подняться на вершину горы, чтобы подумать, набраться сил, обратиться к небу за советом. Его верный конь Абытай Арагас, соловой масти, с белой звездой на лбу, тоже чувствовал приближение великих событий. Семь дней подряд он сам поднимался на Чочур Мыраан, словно готовясь к грядущим битвам.

Но хранит гора не только величие, но и грусть печальную. Из уст в уста передается страшная история о сыне Тыгына Дархана – юном Кэрэмэсе. Его тело было крепким, будто сотканным из рога и камня, и потому с детства его называли Муос Уол – Костяной Парень, а также Таас Уллунах – Каменные Ступни. Старики говорили: вырастет Кэрэмэс – и не будет ему равных среди богатырей народа саха. Но зависть и коварство сильнее открытой битвы: спящего, его поразили копьём в подмышку – в единственное уязвимое место. Так угасла великая надежда.

Еще одно предание, связанное с Чочур Мырааном – это легенда об удаганке Тыасааны, дочери Тыгына Дархана. По материнской линии она происходила из хоринского рода и с детских лет славилась красотой и добрым нравом. Когда пробил её час, Тыасааны ушла не как простые смертные, а с вершины Чочур Мыраана в сиянии духа взмыла в невидимый шаманский мир джабын – туда, где обитают великие удаганки.

Из века в век могущественные шаманы совершали здесь свои камлания, обозревая сверху благодатную долину Туймааду. А слабые шаманы не выдерживали силы горы и обходили ее стороной. Говорят, именно здесь шаман Кырадасын поднял свой магический самострел против непримиримого соперника Бёдёнкё, и вершина стала свидетелем их жестокой битвы.

И поныне стоит Чочур Мыраан – гордая и непоколебимая гора, словно живая. Она хранит счастье и покой Туймаады, оберегая её от мрака и темных сил, что приходят с севера и запада.

Такой запомнили её предки, такой чтим её и мы.

ЧОЧУР МЫРААН

Туймаада хочотун арҕаа өттүгэр турар ытык хайа ойууланар, кини суолтата чопчуланар. Тыгын Дархан бу хайаны ураты сөбүлүүрэ, оттон кини кыргыска миинэр ата бу хайаҕа сэрии буолаары гыннаҕына тахсара кэпсэнэр. Тыгын тойон Кэрэмэс диэн уолун уонна Тыаһааны диэн кыыһын кытта бу Ытык Хайа эмиэ быстыспат ситимнээх. Бу үһүйээн Чочур Мыраан саха дьонун санаатыгар Туймаада хочотун суостаах-суодаллаах тас дьайыылартан харыстыырын туоһулуур.

Үһүйээни М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугулуу-илиҥҥи омуктар тылларын институтун дириэктэрэ Гаврил Торотоев ааҕыытыгар истиҥ.

Чочур Мыраан диэн Туймаада хочотун арҕаа өттүгэр, Бүлүүлүүр аартык айаҕар турар ытык хайаны ааттыыллар. Орто дойду чопчута буолан киэркэйбит бу ытык сири саха хараҕа уруккуттан таптыы көрөр.

Чочур Мыраан Туймаада аҕа баһылыга Тыгын Дархан туһунан номохторго элбэхтик ахтыллар. Ыраах айаҥҥа аттаныан иннинэ Тыгын Дархан бу хайа үрдүгэр тахсан сынньанарын сөбүлүүрэ диэн кэпсииллэр. Кини сүүһүгэр туоһахталаах Абытай Араҕас диэн аттааҕа кыргыһыыга бараары гыммыттарын сэрэйэн, бугуһуйар, сэттэ күн инниттэн Чочур Мыраан үрдүгэр тахсан баанар эбит.

Бу сиргэ Тыгын Дархан уола Кэрэмэс өлбүтүн туһунан дьулаан номох баар. Уол этэ-сиинэ бүтүннүү муос, тилэҕэ таас курдук кытаанах эбитэ үһү. Ол иһин кинини сорох номохторго Муос Уол, Таас Уллуҥах диэн ааттыылар. Сиһин этэ ситтэҕинэ, буутун этэ бустаҕына, бу уолтан күүһүнэн-уоҕунан саханы баһыйар чулуу киһи тахсыыһы диэн кырдьаҕастар кэпсэтэллэр эбит. Кэрэмэһи утуйа сыттаҕына, ордук уйан сиригэр, хонноҕун анныгар, үҥүүнэн батары түһэн өлөрбүттэр эбитэ үһү. 

Чочур Мыраан былыргы мөккүөрдээх үйэ туһунан биир номоҕо – Тыгын Дархан кыыһа Тыаһааны удаҕан туһунан. Хоролор кыыстарыттан төрөөбүт Тыаһааны кыра эрдэҕиттэн кэрэ дьүһүнүнэн, ыраас санаатынан дьону-сэргэни кэрэхсэппит эбит. Кини ойууттар аналларынан, очурдаах орто дойду олоҕуттан атыннык быралыйбыт – бу улуу мыраан үрдүттэн турбутунан дьабыныгар көппүтэ эбитэ үһү.

Ытык мыраан үрдүк чопчутугар олорон, улахан ойууттар Туймаада туонатын анааран, көрүү көрөн ааһаллар. Оттон кыра ойууттар Чочур Мыраан модун көстүүтүттэн дьулайан, Туймаада хочотун ырааҕынан тумналлар эбит. Манна Кырадаһын ойуун Бөдөҥкө диэн сааһын тухары күрэстэһэр ойуунугар айа тардыбыта үһү диэн сүрдээн-кэптээн кэпсииллэр.

Чочур Мыраан арҕааттан, хотуттан ааҥныыр араас тыынтан Дьоллоох Туймаада ытык туонатын харыстыы, араҥаччылыы турар.

СВЯЩЕННЫЕ ОЗЁРА ТУЙМААДЫ

Мифологическое описание священных озер Туймаады – Сайсары, Ытык-Кюёля и Юрюн-Кюёля подчеркивает то, с чем у современных горожан связано древнее поверье о чистоте священных озер.

Рассказ озвучен блогером и актрисой Паулиной Турмэль.

В священной долине Туймааде, земля которой щедра и благословенна, синей гладью сияют прекрасные озёра –Сайсары, Ытык-Кюёль и Юрюн-Кюёль. С незапамятных времён они помогали людям – утоляли жажду своей кристальной водой, дарили прохладу в летний зной, кормили рыбой круглый год.

Якуты почтительно зовут их Эбэ – Бабушка, Кормилица. Верят: Эбэ можно обидеть, если осквернить её чистые воды, бросить в озеро железо или острое оружие. Тогда она разгневается. Но если обратиться с добрыми словами угостить духа воды – Господина Кюёх Боллоха, он откликнется щедро, подарит людям серебряночешуйчатую рыбу.

В южной части долины Туймаады раскинулось озеро Сайсары. Говорят, что в древности жила здесь мудрая старуха по имени Сайсары. И потому дух-хранитель озера являет себя в облике величественной хотун-госпожи. На его берегах, по преданиям, жили предки народа саха – Омогой и Эллэй. Здесь они возвели жилища, развели скот, стали растить детей и внуков...

Любил Сайсары и знаменитый Тыгын Дархан. Летние дни он проводил у его берегов: его люди охотились и рыбачили, женщины творили чудеса молочного изобилия – взбивали кёрчэх, делали суорат, а дети играли и звонким смехом наполняли зелёные луга.

Зимой же люди переселялись к другому озеру – Ытык-Кюёлю. У подножья холмов, надёжно защищённое от холодных ветров, оно становилось убежищем в суровые месяцы. Весна и лето в этих краях особенно дивны: природа словно спешит развернуть перед глазами всё своё великолепие — пышный цвет, звонкие голоса птиц, живую силу трав. А рядом, дополняя картину, возвышается священная гора Чочур Мыраан и сверкает прозрачная гладь Ытык-Кюёля.

Есть и ещё одно почитаемое озеро Юрюн-Кюёль – Белое озеро. По преданиям, именно на его берегах обустраивался на зиму Тыгын Дархан. Здесь стояли загоны, коровники и амбары с сеном. Сорок пастухов пасли его стада, сорок доярок доили коров. И настолько много было молока, что излишки приходилось выливать в озеро. Отчего воды его обрели беловатый оттенок. Так старики объясняют происхождение названия Юрюн-Кюёль.

С древности до наших дней дошел завет: пока чисты и почитаемы священные озёра долины Туймаада – будут здоровы и счастливы её жители.

ТУЙМААДА ЫТЫК КҮӨЛЛЭРЭ

Үс ураты суолталаах күөллэргэ Омоҕой, Эллэй, Тыгын Дархан сыһыаннара көстөр. Эбэлэр ыраас, чөл туруктаахтарын тухары бу дойду дьоно-сэргэтэ эмиэ чөл, чэгиэн буолуохтара диэн этиллэр.

Бу туһунан аахта кырачаан блогер Айыына Кожурова.

Ытык Туймаада хочотугар уйгу-быйаҥ төрдө буолбут хас да күөл киэркэйэн, нэлэһийэн сытар. Туймаада ыаллара былыр-былыргыттан Сайсары, Ытык Күөл, Үрүҥ Күөл диэн улахан күөллэр ыраас ууларын ыймахтаан, сөрүүн ууларыгар чомполоно сөтүөлээн, кыһыннары-сайыннары туулаан, муҥхалаан абыраналлара.

Ол да иһин бу күөллэри харыстаан, ытыктаан, Эбэ диэн ааттыыллар. Ууну киртиттэххэ, тимири, уһуктааҕы мүччү туттахха, «Эбэ хомойуо, кыыһырыа» диэн буолар. Уу иччитэ Күөх Боллох Тойон санаата көнньүөрэрин, көмүс хатырыктааҕыттан бэрсэрин туһугар алгыс этэн, уоту аһатан көрдөһөллөр. 

Туймаада хочотун соҕуруу өттүгэр сытар күлүмнэс уулаах улахан күөл – Сайсары Эбэ – саха өбүгэлэрэ таптаан олохсуйбут, куттара-сүрдэрэ тохтообут сирдэрэ. Былыр бу күөл кытыытыгар Сайсары диэн эмээхсин олорбут диэн номох баар. Баҕар, ол иһин буолуо, Сайсары мөссүөнэ толуу көрүҥнээх хотун дьахтар буолан көстөр. Саха өбүгэлэрэ Омоҕойдоох Эллэй бу күөл кытыытыгар дьиэ-уот туттан, сылгы-сүөһү ииттэн, һай-һат диэн олордохторо. 

Саха биир өбүгэтэ, аар-саарга аатырбыт Тыгын Дархан улуу түһүлгэтэ эмиэ манна олохтоммут эбит. Кини дьоно-сэргэтэ сайыҥҥы сэргэх күннэри Саргылаах Сайсарыга атаараллар – эр дьон кустууллар, балыктыыллар, дьахталлар суорат бүрүйэллэр, күөрчэх ытыйаллар, оҕолор күөх хонууга атах тэпсэ, кулун куллуруһа оонньууллар. 

Кыһынын атын уйгулаах сиргэ, Ытык Күөлгэ, көһөллөр. Туймаада хочотун арҕаа өттүгэр, мырааннар анныларыгар сытар буолан, күөл тымныы, хаҕыс тыаллартан хаххалаах. Ол иһин кыһынын Туймаада ыаллара бу сири ордорон, кыстык оҥостоллор эбит. Сайынын-сааһын киһи эрэ кэрэхсиэн курдук айылҕа ситэр-силигилиир, от-мас суугуна, көтөр кынаттаах саҥата толору буолар. Чочур Мыраан толомон көрүҥэ, Ытык Күөл чаҕылхай ньуура бу кэрэ көстүүнү ситэрэн, тупсаран биэрэр эбиттэр.

Саха дьоно таптыыр, ытыктыыр күөллэрэ – Үрүҥ Күөл. Номох кэпсииринэн, бу күөл кытыытыгар Тыгын Дархан кыстыктанан, далын, хаһаатын тэнитэн олорбут. Кини үгүс-элбэх сүөһүтүн 40 бостуук көрөр, ынахтарын 40 ыанньыксыт ыыр эбитэ үһү. Ыабыт үүттэрэ олус элбээн хааллаҕына, тобоҕун бу күөлгэ куталлара үһү. Ол да иһин күөл уута улам уларыйан, үрүҥ өҥнөммүт диэн үһү-номох кэпсээн баар.

Туналҕаннаах Туймаада Ытык Күөллэрэ ыраас, чөл туруктаахтарын тухары бу дойду дьоно-сэргэтэ чөл, чэгиэн буолуохтара диэн былыргы үһүйээннэр үөрэтэллэр.  

ПРИБЫТИЕ ОМОГОЯ БААЯ В ДОЛИНУ ТУЙМААДА

Это вдохновляющее сказание о великом переселении первопредка Омогоя, полете в образе лебедя и божественном даре.

Рассказывает артист Русского театра Дмитрий Трофимов.

В стародавние времена на берегу великого моря жил человек по имени Омогой. Долгие распри и тяжёлые раздоры вынудили его покинуть родные места. Тогда Омогой обратился к старому шаману, попросил:

– Найди мне землю, где можно пустить корни и жить в мире.

Обернулся шаман белым лебедем и поднялся в небо. Долго он летел на север, к суровым водам Ледовитого океана. И вот, пролетая над широкой рекой с тремя могучими руслами, почувствовал тёплое дыхание ветра. Спустился ниже – и перед ним открылась дивная долина между двумя Священными Горами.

Там среди поля стояла восьмиствольная берёза. Из её зелёной листвы навстречу ему вышла величественная женщина в рысьей шапке и собольей шубе. 

– Я Аан Чэлбэй, – представилась она, – дух-хозяйка этой долины Киэн Кёряйи. Есть предсказание, что на моей благодатной земле люди будут жить и процветать. Приведи сюда доброго человека, чтобы он заселил её, развёл скот, родил детей и обрёл счастье.

Сказав это, дух-хозяйка Аан Чэлбэй скрылась в листве берёзы.

Шаман вновь обратился лебедем и вернулся к Омогою. Молвил:

– Отправляйся в путь. Там, в долине великой реки, найдёшь землю щедрую, изобильную. Станешь её первым хозяином и основателем обширного рода.

Выслушав шамана, Омогой вместе с женой, детьми и двадцатью верными людьми поплыл по реке на деревянных плотах. По дороге он поднялся на вершину высокой горы-мыраана, стал вдыхать воздух с разных сторон. С юга повеяло теплом и ароматом лугов.

– Там будет наше счастье, – произнес он.

У Омогоя были две дочери. Старшую звали Сыспай Сусуох – она не отличалась приятной внешностью, но была трудолюбивой и выносливой. Младшая – Ньыка Харахсын – слыла красавицей, но была избалована и капризна.

Семья Омогоя обосновалась в долине Туймааде на берегу озера Сайсары. На зиму он построил землянку, а летом жили в лёгкой урасе из бересты. Омогой в ту пору не знал многих ремёсел, не умел охотиться, петь и слагать стихи, но всей душой полюбил новую землю и готов был ко всему новому.

Однажды он отправил своих людей рыбачить к Южной Священной горе, ныне известной как Табагинский мыс. Когда рыбаки, возвращаясь с богатым уловом, шли обратно, взору их открылось чудо: на зелёном лугу паслись два жеребёнка – гибкие, сильные, словно сотканные из сияния небес и дыхания степи. То был дар духов земли её первому хозяину – Омогою Баю. С того времени стада его множились, словно ручей, ставший рекой; богатство его росло, хозяйство ширилось и крепло, а слава Омогоя, как ветер, разносилась по просторам Туймаады.

ОМОҔОЙ ТУЙМААДАҔА КЭЛИИТЭ

Саха төрдө буолбут Омоҕой Баай Туймаада хочотун ойуун көмөтүнэн булуута уонна олохсуйуута кэпсэнэр. Бүрэ уонна кэрэ дьүһүннээх кыргыттарын дьылҕалара кыыс тас эрэ көстүүтүнэн буолбакка, саха санаатыгар тугунан өрө тутуллара ойууланар.

Бу туһунан Саха тыйаатырын артыыһа Герасим Васильев ааҕарын истиҥ.

Былыр соҕуруу улахан байҕал кытылыгар Омоҕой диэн киһи олорбут. Улахан кыргыһыылар буолуталаан, бу киһи атын дойдуга көһөргө сананар. Биир кырдьаҕас ойуунуттан «киһи олохсуйуох сирин көрдөө» диэн көрдөһөр. Ойуун куба кыылга кубулуйар уонна Хотугу Муустаах байҕал диэки көтөр. Бу көтөн иһэн үлүскэннээх үс үөстээх Өлүөнэ өрүһү одуулуур. Бэрт сылаас салгын кэлэрин сөбүлээн, икки Ытык Хайа икки ардыгар киэҥ хонууга кэлэн түһэр. Онуоха аҕыс салаалаах хатыҥ мас быыһыттан бэдэр бэргэһэлээх, киис саҥыйахтаах дьахтар, дойду иччитэ, тахсан кэлэр. «Мин Киэҥ Күөрээйи эбэ иччитэ буолабын. Бу Эбэҕэ кэлин киһи-сүөһү үөскүүр чинчилээх. Онон биир эмит дьоллоох киһини олохсута ыыт, кэнэҕэһин дьону, соргуну тэнитиэ», – диэн баран Киэҥ Күөрээйи иччитэ Аан Чэлбэй хатыҥҥа киирэн сүтэн хаалар. 

Ойуун, куба кыыл буолан, төттөрү көтөн кэлэр. «Эн бу дойдуттан көһөн, ол уйгулаах сири, мин ыйар өрүспүн булан тиий, олохсуй, киһи-сүөһү төрдө-ууһа буол, тэний», – диэн Омоҕойго суолун ыйан биэрэр. Ону истэн Омоҕой Баай кэргэнин, оҕолорун, сүүрбэччэ үлэһит дьоннооҕун илдьэ болуокка олорон, өрүһүнэн таҥнары устар. Омоҕой айаннаан иһэн мыраан үрдүгэр тахсан, хоту, соҕуруу сытырҕаан көрөр. Онуоха соҕуруу диэкиттэн сылаас дойду отун-маһын сыта кэлэр. Омоҕой ол хайысханан айанныыр. 

Омоҕой Баай кэргэннээх, икки кыыстаах эбит. Улахан кыыс Сыспай Суһуох бүрэ дьүһүннээх, ол эрээри олус үлэһит, туохтан да иҥнэн-толлон турбат. Оттон кыра кыыс Ньыка Харахсын олус мааны, бэрт кэрэ дьүһүннээх, атаах майгылаах.

Кинилэр Туймаада хочотун булан, Сайсары күөл кытыытыгар олохсуйаллар. Оччолорго Омоҕой уһанары, бултууру, ырыаны-хоһоону билбэт эбит. Буор балаҕан туттан, сайынын хатырык ураһа оҥостон олороллор. Бу сири олус таптыыллар, куттара-сүрдэрэ тохтуур.

Биир күн Омоҕой үлэһит дьонун Соҕуруу Ытык хайаҕа балыктата ыыппыт. Балык бөҕө балыктаан баран хонууга талах быыһын көрбүттэрэ – тыһылаах атыыр убаһа турар. Бу сир-дойду иччитэ Омоҕойго кэһии ууран тоһуйбута эбитэ үһү. Дьэ онтон ыла Омоҕой сүөһүтэ-сылгыта элбээбит, уйгута-быйаҥа дэлэйбит, кэскилэ кэҥээбит.   

ПРИБЫТИЕ ЭЛЛЭЯ

Миф о безусловной пользе мудрого отцовского слова и о том, почему коновязь сэргэ стала священной основой культуры народа. 

Читает телеведущий НВК «Саха» Руслан Очиров.

Давным-давно на берегу Баай-Кюёля жил юноша по имени Эллэй. С ним был его отец Татаар Тайма – мудрый старик, потерявший зрение, но сохранивший зоркость сердца.

Однажды сказал он сыну:

– Здесь нам не будет покоя. Отправимся на север, к великой реке. Там есть земля благодатная, где можно жить в мире и радости.

Посадил Эллэй отца в суму, взвалил на плечи и тронулся в долгий путь. Старик указывал дорогу, наставлял:

– Ищи долину Туймаада, что лежит между Священными горами. Там – наше будущее.

Шли они по безводным просторам. Чтобы добыть воду, Эллэй тянул по утренней траве холст, собирал прохладную росу и выжимал её. На охоте ставил силки и верши, мастерил ловушки и всегда возвращался с добычей.

Долго ли, коротко ли, но однажды отец поднес пригоршню земли к губам, попробовал её на вкус и сказал:

– Вот и добрались мы до великой реки. Дальше иди один, сын мой. Мой путь завершается. Похорони меня здесь. Благословляю тебя: стань на новой земле основателем большого народа, пусть потомки твои будут сильны и многочисленны.

Эллэй с почестями похоронил отца в местности Сылгысыт Арыыта и отправился дальше. Он плыл по реке на коряге, и тень его в воде отражалась так, словно он ехал на белогривом коне.

В то время в долине Туймааде третий год жил Омогой Баай со своими людьми. Однажды они увидели, что по реке плывут перья и щепки, и пошли посмотреть, откуда всё это несёт вода. Там и встретили большого, с могучим телосложением Эллэя.

Омогой взял его в работники, и тот вскоре показал себя мастером на все руки: построил изгороди и загоны, сделал посуду – чорон, айах, чабычах, наловил множество дичи и рыбы.

На третий год сказал Омогой:

– Ты искусен во всём, Эллэй. Возьми в жёны одну из моих дочерей.

Помня слова отца, Эллэй не спешил с выбором. Он пригляделся: старшая дочь Сыспай Сусуох хоть и не красавица, зато сильная, смелая и трудолюбивая. Младшая же, любимица родителей Ньыка Харахсын, – нежна и красива, но капризна и ленивa. Эллэй выбрал старшую и тем самым разгневал Омогоя. Вместо богатого приданого тот дал им лишь рыжую кобылицу и худую корову да прогнал молодых с глаз долой.

Эллэй с женой поселились на просторном Кильдямском лугу. Заготовив бересту, он поставил светлую, высокую урасу – летнее жилище. Рядом возвёл резной деревянный сэргэ – священный коновязный столб. Из песка и глины Чочур Мыраана и западных холмов соорудил надёжный очаг.

Сыспай Сусуох, его трудолюбивая жена, наполнила дом хозяйской утварью: смастерила чорон, айах, чабычах, ыагас, сири исит – деревянную и берестяную посуду для молочных продуктов. А из молока единственной кобылицы они впервые приготовили кумыс.

Летом мошкара была нестерпима. Тогда Эллэй развёл тюптэ – дымокур, куда, спасаясь от гнуса, потянулись целые стада и табуны Омогоя Баайя. Так по воле судьбы в руки молодых супругов перешло причитающееся им приданое, они обрели своё хозяйство и стали его приумножать.

С тех пор, как Эллэй Боотур впервые окропил кумысом огонь и землю, впервые вознёс алгыс – благопожелание на земле лучезарной Туймаады, зародилась традиция великого праздника – Ысыаха Белого Изобилия. С того дня и доныне народ ураанхай саха хранит это благословение высших духов Айыы, здравствует и процветает.

Такова древняя легенда саха – о славном пути Эллэя Боотура, великого праотца якутов. Он пришёл из далёких земель и указал путь в светлое будущее саха. Своим умом и мастерством, трудом и любовью к жизни Эллэй заложил основу счастья и благополучия для своих потомков.

ЭЛЛЭЙ КЭЛИИТЭ

Саха омугун биир төрдүнэн ааҕыллар, дьону-сэргэни сайдыыга сахпыт киһи туһунан бастакы номох. Эллэй Боотур Туймаадаҕа кэлэн Омоҕойу булуута, кини биир кыыһын кэргэн ылыыта уонна олохсуйуута ойууланар. Бу номох Эллэй саха олоҕун төрдүн олохтообутун туоһулуур. Ону таһынан аныгы ыһыах сүрүн тосхоллоро хайдах үөскээбиттэрин көрдөрөр. 

Ол туһунан тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Петр Баснаев ааҕыытыгар истиҥ.

Былыыр-былыр Баай күөл кытылыгар Эллэй диэн киһи олорбут. Кини Татаар Тайма диэн хараҕа суох кырдьаҕас аҕалаах эбит. Биирдэ аҕата уолугар этэр: «Бу дойдуга табыллан олоруо суохпут, хоту улуу өрүс, киһи үөскүөх-төрүөх үтүө дойдута баарын истэбин, онно күрүөх». Эллэй аҕатын, хааһахха сүгэн, тус хоту айанныыр. 

Татаар Тайма уолугар икки Ытык Хайа икки ардыгар баар уйгулаах дойдуга – Туймаада хочотугар олохсуй диэн суолун ыйан иһэр. Олус кураайы сиринэн айаннаатахтарына, Эллэй аҕатын сүбэтинэн холустаны сииктээх окко соһон, ону ыган, тамахтарын ханнараллар. Аччыктаатахтарына туулаан, тиргэлээн, сохсолоон, бултаан аһыыллар.

Айаннаабыттара балачча буолбутун кэннэ биирдэ оҕонньор буору кымаахтаан ылан амсайар. Уонна: «Дьэ, көрдөөбүт өрүспүтүн буллубут. Эн салгыы айаннаа, миигин манна уҥуох тутан аас. Киһи-сүөһү төрдө буол, үгүс кэнчээри ыччаты төрөт, үөскэт!» – диэн алҕаабыт.

Аҕатын Сылгыһыт Арыыта диэн сиргэ уҥуох тутан баран, Эллэй салгыы айанныыр. Кини өрүһүнэн сылбах маһы миинэн устан истэҕинэ, өрүскэ түһэр күлүгэ маҥан сиэллээх сылгы курдук көстөн испитэ үһү.

Омоҕойдоох Туймаадаҕа олорбуттара үһүс сылларыгар арай өрүскэ үргэммит кус түүтэ, мастаабыт сүгэ олуга устан ааһарын көрөллөр. Тиийбиттэрэ – бэрт модьу-таҕа, улахан киһи олорор. Бу Эллэй буолан биэрэр. Омоҕой кинини үлэһит оҥостор. Эллэй сатаабата диэн суох, олус кыайыгас: чороон, кытыйа уһанар, күрүө-хаһаа тутар, туу, сохсо, айа оҥорон, булт эгэлгэтин аҕалтыыр. 

Үлэлээбитэ үһүс сылыгар Омоҕой Баай Эллэйи ыҥыртаран ылар уонна: «Эн үчүгэй үлэһит, бэрт мындыр киһи эбиккин. Мин икки кыыспыттан биирин кэргэн ыл», – диир. Онуоха Эллэй, аҕата эппитин курдук, кыргыттары кэтээн көрөр. Көйгө кыыс Сыспай Суһуох бүрэ дьүһүннээх, ол эрээри олус үлэһит, туохтан да иҥнэн-толлон турбат. Оттон кыра кыыс Ньыка Харахсын бэрт кэрэ дьүһүннээх эрээри, атаах майгылаах, хара үлэни үлэлээбэт эбит. Эллэй үлэһит кыыһы кэргэн ылабын диир. Онуоха Омоҕой Баай улаханнык өһүргэнэр, уордайар. Кини кутуруга, муоһа суох биир кугас маҕаас ынаҕы, биир кугас биэни биэрэр уонна кыыһын, күтүөтүн үүрэн ыытар. 

Эллэйдээх Киллэм хонуутугар кэлэн олохсуйаллар. Нөҥүө сайыныгар Эллэй туос хастаан, моҕол ураһаны дьэндэтэр. Ойуулаах-оһуордаах сэргэ анньар. Чочур Мыраан кумаҕын, арҕаа мыраан аппатын туойуттан холумтан оҥорор. Кэргэнэ Сыспай Суһуох мас, туос иһит эгэлгэтин – чороон, кэриэн айах, чабычах, ыаҕас, сири иһиттэри уһанар. Биэлэрин үүтүн кымыһын мунньан иһэллэр. Оччолорго бу дойду бырдаҕа олус элбэх эбит. Эллэй түптэ туруоран, буруо унаарытар. Онуоха Омоҕой Баай сүөһүтүн улахан аҥаара бырдахтан быыһанаары Эллэй түптэтигэр тиийэн кэлэр. Эдэр ыал сүөһү-ас, уйгу-быйаҥ бөҕө буолаллар.

Эллэй бастакы ыһыаҕы ыһан, алгыс түһэриэҕиттэн Туналҕаннаах Туймаадаҕа Тунах ыһыах үтүөлээх үгэһэ төрүттэммит. Урааҥхай саха омуга айыылар алгыстарын ылан, саргылара салаллыбыт, кэскиллэрэ кэҥээбит.

Ыраах ыырдары арыйан саха сарсыҥҥытын салайбыт, уран толкуйунан кэнчээри ыччаты кэскиллээбит Эллэй Боотур олоҕун уруйдаах суола – саха номоҕун биир үйэлээх үһүйээнэ.

ЫСЫАХ ЭЛЛЭЯ

Миф рассказывает, как возник священный ысыах – главное торжество и источник веры народа саха. Раскрывает истоки праздника Белого Изобилия и подчеркивает, от кого произошел весь якутский народ.

Читает солист государственной филармонии, певец Дмитрий Келлер-Никифоров.

У прародителя народа саха Эллэя и его супруги Сыспай Сусуох, дочери Омогоя Баая, родилось восемь дочерей и девять сыновей. Однажды Эллэй решил устроить Ысыах – праздник встречи лета, символизирующий изобилие и возрождение природы.

Возле белой узорчатой могол-урасы, предназначенной для приема гостей, были поставлены в круг чэчир – ветки молодых берёз, их переплели тонкой верёвкой ситии из конского волоса, и назвали то место тюсюлгэ. В центре тюсюлгэ воздвигли высокую коновязь-сэргэ, назвали его аар багах – Большой Столб. Бодрящим кумысом – напитком радости и силы наполнили деревянные и берестяные сосуды чорон, кэриэн ымыйа, матаарчах, ыагайа, симиир. На почётные места усадили мудрых старцев, угощая их из больших чоронов.

Эллэй развёл священный огонь и, держа в руках чорон с кумысом, произнёс первый алгыс – обряд благословения. Он обратился ко всем божествам и духам, восхваляя их и благодаря. И словно откликнувшись на его слова, над тюсюлгэ закружили три прекрасных белых стерха. После алгыса Эллэй трижды вскинул гадальный ковш-тёрэх, и трижды она упала правильно – это было знаком удачи и благополучия для его потомков. Приветствуя добрый знак, собравшиеся радостно воскликнули: «Уруй!» – Да будет счастье!

Старший сын Эллэйя Лабынха Сююрюк был шаманом. Когда на Ысыахе он произносил алгыс, преклонив колено и держа чорон с кумысом, священные знамения сопровождали его слова. Когда он взывал к верховному божеству Юрюнг Айыы Тойону, над тюсюлгэ закружила белая чайка. Когда обратился к Джёсёгёй Айыы, божеству лошадей, послышалось ржание могучего жеребца и рёв быка-производителя.

Лабынха Сююрюк дал имена местностям долины Туймаады и определил, где каждый из братьев должен основать свой род. А в последний свой Ысыах, произнося алгыс перед всем народом, он вдруг воспарил и исчез в джабыне – невидимом мире шаманов. Лишь на вершине Южной Священной горы остался след его ноги — как знак для потомков.

…Так, Эллэем было положено начало празднику улуу тунах – Ысыаха Белого Изобилия. С тех пор и поныне якутский народ встречает лето этим священным торжеством. В день Ысыаха люди славят богов Айыы, вкушают бодрящий кумыс, устраивают конные скачки, состязаются в силе и ловкости, водят осуохай – круговой танец единения, добра и света.

Омогой и Эллэй почитаются как священные прародители народа саха. От них, как говорится в сказаниях, появились «три саха» и родились «четыре саха». И вспоминая великих предков, мы и сегодня произносим традиционное: «Уруй! Айхал!».

ЭЛЛЭЙ ЫҺЫАҔА

Бу үһүйээн сыл аайы хатыланар үгэспит төрдүн – Улуу тунах ыһыаҕын туһунан кэпсиир. Ыһыах саха итэҕэлин сорҕото буоларын, итэҕэл сүрүн өйдөбүллэрин тута сылдьарын көрдөрөр. 

Ааҕар «Сахат» сахалыы оскуола төрүттээччитэ, ырыаһыт Анатолий Бурнашев.

Эллэй Омоҕой баай кыыһа Сыспай Суһуоҕу кэргэн ылан, аҕыс кыыс, тоҕус уол оҕону төрөтөн, ыал буолан олороллор. Эллэй биир сайын ыһыах тэрийэргэ сананар. Оһуордаах-мандардаах моҕол ураһа таһыгар күөх сэбирдэхтээх хахыйахтарынан чэчир анньан, ситии тардан, түһүлгэ диэни оҥороллор. Аар баҕах диэн улахан сэргэ туруораллар. Чороон, кэриэн ымыйа, матааччах, ыаҕайа, симиир иһиттэри оҥороллор, көйүргэ кымыс куталлар. Кырдьаҕас дьону аан дархан олоххо олордон, улахан чорооннорго кымыс кутан, айах туталлар.

Эллэй аал уотун оттон, илиитигэр чороонноох кымыһы тутан туран, үрдүк айыылары, аан дойду, от-мас иччилэрин ааттаан махтанар, аан бастакы алгыһы этэр. Онуоха түһүлгэ үрдүнэн халлааҥҥа үс кыталык эргийэ көтөн ааһар. Эллэй алгыс алҕаан баран үс төгүл түөрэх быраҕар, түөрэҕэ үс төгүллээн олоро түһэр. Мустубут дьон «Уруй!» диэн уруйдуу түһэллэр.

Эллэй улахан уола Лабыҥха Сүүрүк ойуун идэлээх эбит. Кини биир ыһыахха толору кымыстаах чороону тутан сөһүргэстээн олорон алгыс этэр. Үрүҥ Айыыны алҕаан ааттаабытыгар үрүҥ хопто кыыл үөһэнэн элиэтээн ааһар. Онтон Дьөһөгөй Айыыны ааттаан алҕаабытыгар атыыр сылгы кистиирэ, атыыр оҕус айаатыыра иһиллэр. Сири-дойдуну Лабыҥха Сүүрүк ааттаталаабыт, инилэрэ олохсуйар сирдэрин ыйан биэрбит, ыал оҥортообут эбит. 

Лабыҥха Сүүрүк ыһыах кэмигэр алгыс этэ олорон, үгүс киһи ортотугар илэ бааччы дьабыныгар көтөн, суох буолан хаалар. Арай Соҕуруу Ытык Хайа тааһыгар кини үктэммит суола баарын булан көрбүттэрэ үһү.

Эллэй ыһыах тэрийиэҕиттэн Саха сиригэр «улуу тунах» диэн ааттаан, ыһыах ыһар буолбуттар. Айыыларга үҥэн-сүктэн, көйөргө кымыһы иһэн, атах оонньуутун оонньоон, оһуохайдаан, ат сүүрдүүтүн көрөн, сайын кэлбитин уруйдууллар-айхаллыыллар. Омоҕойтон уонна Эллэйтэн үс саха үөскээбит, түөрт саха төрөөбүт. Кинилэр биһиги ытык өбүгэлэрбит. 

ЛЕГЕНДА О ТЫГЫНЕ ДАРХАНЕ

Миф о центральной фигуре якутских преданий и народной памяти. История о том, как исключительные личностные качества одного человека – ум, сила, боевое искусство и сверхъестественные способности позволили выковать единую историческую память у народа.

Читает солист государственной филармонии Якутии, певец Леонид Анциферов.

На рубеже XVI–XVII веков, до прихода русских, в долине Туймааде жил могущественный предводитель народа саха Тыгын Дархан. Слава о нём гремела по всей Якутии, и даже в самых дальних уголках края слышали это имя.

Его отец Мунньан Дархан и дед Тюсюлгэ Дархан известны были ясным умом и прозорливостью, смелостью и отвагой в боях. Народ относился с к ним с уважением и почтением.

Хангаласские якуты верят, что их оберегает царь птиц Орёл. В преданиях рассказывают: однажды, много веков назад, один из предков их умирал в пути от голода и усталости. И тогда пролетавший орёл сбросил ему чёрного глухаря. С тех пор эта могучая птица стала священной для хангаласских родов.

Время, когда жил Тыгын Дархан, называли «кыргыс уйэтэ» – «веком раздоров». Племена воевали меж собой. И потому, когда младенец Тыгын появился на свет, зажав в кулачке сгусток крови, старцы сказали: «Это знак. Родился великий человек».

С детства Тыгын был крепким, ловким и быстрым. Его громкий, раскатистый голос можно было услышать с другого берега широкой реки. Он рос боотуром, которого сама судьба готовила к великим делам.

Первую жену его звали Кюннэй. От неё у Тыгына родились дочь Тыасааны – добрая и красивая, ставшая шаманкой, и сын Кэрэмэс – юноша неуязвимый, словно в костяном панцире, с шагом твёрдым, как камень. Поэтому в некоторых легендах его называют не иначе, как Костяной Парень или Каменные Ступни. От второй жены Аабый Дархан, он имел сыновей Чаллаайы и Бёджёкё – храбрых боотуров, и дочь Айталы Куо – светлую, как утренняя заря.

Тыгын Дархан славился не только мудростью и силой, но и богатством. Его бескрайние табуны и стада наполняли зелёную долину Туймааду, а многочисленные стойбища располагались у озёр Сайсары, Ытык-Кюёль, Юрюнг-Кюёль и на широких Кильдямских лугах. Говорят, что у Тыгына было сорок пастухов и сорок коровниц. Так много молока давали его коровы, что излишки просто выливали в озеро. С тех пор люди стали называть его Юрюнг-Кюёль – Белое Озеро.

С наступлением глубокой осени, когда реки и озёра сковывал прочный лёд, открывались дороги для дальних поездок. Этот время якуты называли Временем Великого Добдурга. В такие дни Тыгын Дархан собирал своё войско и отправлялся осматривать далекие земли.

Верным спутником ему служил могучий конь по имени Абытай Арагас, с белой звездой на лбу. Ценили его не только за мощь, – это был конь умный и верный. За семь дней до похода он, словно чувствуя приближение дороги, уходил на гору Чочур Мыраан – готовиться к дальней дороге, будто знал, что ждёт его впереди.

Много сказаний сложено о походах Тыгына Дархана в дальние улусы. В суровое «время раздоров» выживал только сильнейший, мудрейший и храбрейший. Так, тыайинские якуты не пустили войско Тыгына: шаманы их подняли туманы и миражи, скрыв землю от чужих глаз. А амгинские якуты – семь братьев-бетюнцев — призвали себе на помощь могучего богатыря Майагатту Бэрт Хара.

Но сквозь века и испытания имя Тыгына Дархана сохранилось в памяти народа. Его вспоминают не только как воина, но прежде всего как мудрого предводителя, мечтавшего объединить разрозненные роды саха в один великий и сильный Ил. И до сих пор предания о нем передаются из уст в уста – как завет потомкам: сила народа – в единстве, а память о предках – вечна.

ТЫГЫН ДАРХАН

Саханы сомоҕолообут сүдү аҕа баһылык туһунан номох. Кини олорбут сирдэрэ, төрүттэрэ, ойоҕо уонна уолаттара кэпсэнэллэр. Бу улуу киһи туох ыра санаалаах этэй?

Бу туһунан Саха тыйаатырын артыыһа Иннокентий Дакаяров аахпытын истиҥ.

Нуучча омук кэлиэн иннинэ Туналҕаннаах Туймаада ытык сиригэр Тыгын Дархан диэн аҕа баһылык олорбута эбитэ үһү. Кини албан аата, суон сураҕа Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр иһиллэр. Тыгын Дархан – ытык дьон ыччата, төрүт дьон төрүөҕэ: аҕата Мунньан Дархан, эһэтэ Түһүлгэ Дархан. Киэҥ толкуйдаахтарын, хорсун-хоодуот майгылаахтарын иһин кинилэри дьон-сэргэ олус ытыктыыр, тумус туттар эбит. 

Хаҥаластар хотойтон төрүттээхпит дииллэр. Биир өбүгэлэрэ суолга быстаран, хоргуйан сыттаҕына, хотой кыыл хара улары быраҕан ааспыт. Онон хотой Хаҥалас дьонугар ытык кыыл буолбут.

Тыгын Дархан олорбут кэмин «кыргыс үйэтэ» диэн ааттыыллар. Оччолорго биис уустар бэйэ-бэйэлэрин кытта эйэ дэмнээхтик олорбокко, кыргыһан (сэриилэһэн) тахсаллар эбит. Тыгын Дархан күн сирин көрөрүгэр ытыһыгар хаан бөлөнөҕүн туппутунан төрөөбүт. Онуоха кырдьаҕастар «бу киһиттэн улуу киһи тахсыыһы» диэн билгэлээбиттэр.

Тыгын кыра эрдэҕиттэн чэгиэн, бэйэтин олус кыанар, быһый, сымса эбит. Кини боотур көрүҥнээх, баараҕай быһыылаах-таһаалаах. Күүстээх, дуорааннаах саҥалаах буолан, өрүс уҥуор турар инитин кытта хаһыытаһан кэпсэтэллэр эбит. 

Эдэр Тыгын Хоро оҕонньор кыыһын Күннэйи кэргэн ылан, икки оҕону төрөтөллөр. Кыыһа Тыаһааны удаҕан кэрэ-нарын дьүһүнүнэн, сырдык-ыраас майгытынан дьону-сэргэни кэрэхсэппит. Оттон уола Кэрэмэс этэ-сиинэ бүтүннүү муос, тилэҕэ таас курдук кытаанах эбитэ үһү. Ол иһин кинини сорох номохторго Муос Уол, Таас Уллуҥах диэн ааттыылар. Тыгын Аабый Дархан диэн кэргэниттэн Чаллаайы, Бөдьөкө диэн боотур уолаттардаах, Айталы Куо диэн мааны ылгын кыыстаах. 

Кини үгүс сүөһүлэнэн, сылгыланан, билиҥҥи Сайсары, Ытык Күөл, Үрүҥ Күөл, Киллэм сирдэринэн байан-тайан олорбут. 40 ыанньыксыттаах, 40 маныыһыттаах эбит. Ыабыт үүттэрэ ордон хааллаҕына, аттынааҕы күөлгэ кутан иһэллэр, онон ол сири Үрүҥ Күөл диэн ааттаабыттар диэн номох баар. 

Күһүн өрүстэр, күөллэр мууһунан бүрүлүннэхтэринэ, айанныырга табыгастаах кэм үүнэр. Бу кэми сахалар Улуу Добдурҕа кэмэ дииллэр. Оччоҕо Тыгын Дархан атын миинэн, боотурдарын илдьэ ыраах айаҥҥа турунар, сири-дойдуну көрөр. Кини сүүһүгэр туоһахталаах, үс иҥэһэ көмөтүнэн миинэр Абытай Араҕас диэн аттаах. Бу ат ыраах айаҥҥа барыахтарын эрдэттэн сэрэйэн, Чочур Мыраан үрдүгэр тахсан сэттэ күн инниттэн баанар, бугуһуйар эбит. 

Тыгын Дархан улуустарга айанын туһунан элбэх сэһэн хаалбыт.  Былыргы мөккүөрдээх үйэҕэ ким хорсун, булугас өйдөөх, ол кыайыылаах хаалара. Тыайа сахалара ойуун хомуһунун көмөтүнэн дьэргэлгэн (күдэн, туман) түһэрэн, кыргыс боотурдарын чугаһаппатахтар. Оттон Амма ааттаахтара, сэттэ ини-бии Бөрө Бөтүҥнэр, Тыгын Дархаҥҥа утарылаһаары Майаҕатта Бэрт Хараны көмөлтө оҥостубуттар. 

Ити курдук Тыгын Дархан Улуу Или олохтуон баҕарар мындыр салайааччы, аҕа баһылык буолан, киэҥ-нэлэмэн Саха сиригэр аҥаардастыы аатыран-сураҕыран олорбут, кэлэр кэнчээри ыччакка уос номоҕор киирбит.

ОСНОВАНИЕ ГОРОДА ЯКУТСКА

Произведение показывает эволюцию Якутска от первопредка Омогоя и возведения деревянного острога до современного северного мегаполиса, подчеркивая его историческую роль как центра развития огромных пространств Якутии и всего Северо-Востока России.

Читает педагог сценической речи, актриса театра Алла Бузмакова.

Рассказы о том, как в лучезарной долине Туймааде появился город Якутск, передаются из уст в уста на протяжении четырёх столетий. Ещё в древних преданиях о первопредке якутов Омогое Баайе звучали намёки на то, что в этих местах однажды вырастет город.

Когда Омогой впервые ступил на благодатную землю Туймаады, его встретила сама дух-хозяйка земли Аан Чэлбэй. Она явилась из-под старой берёзы с раскидистыми ветвями и произнесла пророческие слова: «Вижу я, как по этой долине будут разбегаться тысячи огоньков. Здесь соберётся множество людей».

Так и произошло: в долину Туймааду люди тянулись, словно к свету, и она становилась для них землёй радости и процветания.

В XVII веке, когда над всей Якутией гремела слава Тыгына Дархана, в долину по реке приплыли странные люди на огромных лодках. Их глаза были светлы, словно лёд, носы – непривычно большие, а речь звучала непонятно. Одежда чужеземцев была диковинной, а оружие – удивительным: их луки стреляли огнём.

Эти пришельцы попросили у Тыгына Дархана клочок земли – всего лишь с бычью шкуру. Предводитель якутов, не заподозрив хитрости, велел дать им шкуру. Пришлые люди растянули её тонкой полосой, словно паутину, и очертили ею большую территорию. На этом месте вскоре вырос первый деревянный острог, и местные жители с изумлением наблюдали, как приезжие возводят высокие крепкие дома на берегу реки Лены.

Отважные путешественники Пётр Бекетов, Семён Дежнёв, Иван Галкин и другие принесли на древнюю землю Туймаады новую культуру и развитие. С их прибытием бескрайние просторы Якутии были присоединены к Великой Матушке Сибири.

Якутский острог переносили трижды – река разливалась широко, и первые укрепления смывало водой. Лишь в третий раз его поставили там, где сегодня в столице Якутии стоит площадь Дружбы. Со временем острог разрастался, и его крепостная стена вытянулась на полверсты. Возводили её в 1683–1687 годах, чтобы защитить поселение от нападений восставших маньчжуров. Часть стены с башнями простояла вплоть до начала XX века, пока в суровые годы осады Якутска белогвардейскими войсками, в 1921–1922 годах, жители не разобрали её на дрова, чтобы спастись от лютого холода.

Уцелевшую башню острога люди прозвали «башней Дыгына». Она и впрямь напоминала могучего богатыря в высоком шлеме: широкоплечего, зоркого, вглядывающегося вдаль. Увы, эта древняя свидетельница прошлого сгорела в 2002 году, но была восстановлена по фотографиям. Она словно восстала из пепла, чтобы память о прошлом не угасла.

Среди преданий о Якутске особое место занимает рассказ об удаганке Алысардаах, в миру Анне Павловой. Обладая даром ясновидения, она предвидела грядущие перемены и однажды сказала: «Чудное мне видится... Над лучезарной Туймаадой взмывают безголовые железные птицы. По берегам озера Сайсары с ревом мчатся наперегонки железные быки. Что же это такое?! Видать, наступает Железный век...»

Эти слова удивили и даже напугали горожан, ведь образы, открывшиеся удаганке, были непонятны и зловещи для людей её времени.

Так легенды о Якутске, жемчужине Севера и доблестной столице Якутии, становятся всё величественнее и прекраснее, соединяя прошлое и будущее, сказание и пророчество.

ДЬОКУУСКАЙ КУОРАТ ТӨРҮТТЭНИИТЭ

Бу номоххо туналҕаннаах Туймаада хочотугар нуучча судаарыстыбатын тирэх буолбут куората хайдах олохтоммутун туһунан кэпсэнэр. Алыһардаах Удаҕан өтө көрүүтэ уонна ойуун төрүттээх бэйиэт Былатыан Ойуунускай куорат кэрэмэн сайдыытын туһунан көрүүтэ кэпсэнэллэр. 

Бу туһунан Дьокуускай аҕа баһылыга Евгений Григорьев аахпытын истиҥ.

Туналҕаннаах Туймаада хочотугар Дьокуускай куорат олохтонуутун туһунан сэһэннэри дьон-сэргэ түөрт үйэ тухары уос номоҕо оҥостон кэллэ. Саха өбүгэтэ Омоҕой кэлиитин кэпсиир номоххо куорат тутуллуутун туһунан санаа таайтаран этиллибит эбит. Туймаада хочотугар аан бастаан үктэммит киһини, Омоҕойу, Киэҥ Күөрээйи иччитэ Аан Чэлбэй хотун аар хатыҥтан тахсан эҕэрдэлээбит уонна: «Бу дойдуга кэлин уоттар сүүрэлииллэрин көрөбүн. Элбэх киһи-сүөһү тоҕуоруһа мустар сирэ-дойдута буолуо», – диэн төлкөлөөбүт. Чахчы, бу уйгулаах дойду дьон-сэргэ олохсуйарыгар, кэскилин тэнитэригэр бэрт табыгастаах сир буолбут. 

XVII үйэҕэ Саха сирин үрдүнэн Тыгын Дархан албан аата аатыран-аарыгыран, суон сураҕа атыыр оҕустуу айаатаан олордоҕуна, Туймаада хочотун кытылыгар биир сарсыарда улахан устар аалларынан муус курдук харахтаах, улахан муруннаах дьон тиийэн кэлэллэр. Бу дьон өйдөммөт тылынан саҥарар, ураты таҥастаах-саптаах уонна уотунан уһуурар ураҕас саалаах эбиттэр. Кэлии дьон Тыгын Дархантан оҕус тириитин саҕа сири көрдөөбүттэр. Онуоха аҕа баһылык ырааҕы-киэҥи толкуйдуу барбакка, оҕус тириитин биэриҥ диэн дьаһайбыт. Хаһаактар бу тириини ооҕуй оҕус ситимин курдук тиирэ тардан, балачча улахан сиринэн эргитэн, остуруок сирин бэлиэтээн ылбыттар. Сотору буолаат, Өлүөнэ өрүс кытылыгар хайыы үйэҕэ улахан дьиэлэр дьэндэһэн туралларын дьон-сэргэ сөҕө-махтайа көрбүт. 

Бу тымныы дойдуга ырааҕы, ыараханы аахсыбакка айаннаан кэлбит дохсун айанньыттар – Петр Бекетов, Семен Дежнев, Иван Галкин уо.д.а. хаһаактар сонун култуураны, сайдыыны аҕалаллар, Саха сирин толомон ньуурун киэҥ Сибиир Ийэ Хотуну кытта ситимнээн кэбиһэллэр.

Куорат остуруога, өрүс уута халаанныыр буолан, үс төгүллээн миэстэ уларыйан тутуллубут. Үһүс төгүлүн билиҥҥи Доҕордоһуу болуоссатын аттыгар туруорбуттар. Остуруок улам улаатан, кэҥээн, биэрэстэ аҥаара уһуннаах эркиннэммит. Бу эркин 1683–1687 сылларга өрө турбут маньчжурдартан дьаахханан оҥоһуллубут эбит. Кэлин остуруок башнялара, эркинэ 1921–1922 сылларга үрүҥнэр төгүрүктээһиннэрин кэмигэр оттук буолбут. 

Дьокуускай остуруогун ордон хаалбыт тутуутун дьон-сэргэ «Дыгын башнята» диэн ааттыыр. Чахчы, башня быһыыта-таһаата дуулаҕа бэргэһэлиин, ырааҕы тонолуччу көрбүт харахтыын, дараҕар сарынныын боотур киһи модьу, киппэ көрүҥэр олус майгынныыр. Хомойуох иһин, бу былыргы кэм туоһута буолбут башня 2002 сыллаахха умайан хаалбыта. Эмиэ ити сыл Дыгын башнятын хаартысканан сирдэтэн, саҥаттан чөлүгэр түһэрбиттэрэ.

Айылҕаттан айдарыылаах Анна Павлова-Алыһардаах удаҕан Дьокуускай куоракка кэлэ сылдьан үүнэр сайдыылаах кэм туһунан көрүү көрүүлэммитэ туспа номох буолбут. Кини: «Дьиктини көрөбүн. Туймаада эбэ үрдүнэн төбөтө суох тимир көтөрдөр күүгүнүү көтөллөр... Сайсары күөлүн аттынан тимир оҕустар орулуу-орулуу тигинэһэ сырсаллар. Тугун дьиибэтэ эбитэ буолла. Тимир үйэ кэлээри гыннаҕа», – диэн тылларын куорат дьоно соһуйа, дьиксинэ истибитэ эбитэ үһү (Гоголев И.М. Хара кыталык. Кн. 2. Якутск: Як. книж. изд-во, 1982. С. 10).

Хотугу сир киэргэлэ, Саха сирин килбэйэр киинэ буолан турар Дьокуускай куорат туһунан номохтор үксээн, киэркэйэн, тупсан иһэллэр.

ОЗЕРО САЙСАРЫ

В произведении соединяются мифологическое описание священного озера и его современное описание. Оно подчеркивает современное значение района Сайсары как центра образования, спорта и культуры, сохраняющего связь с древней историей и духовными традициями якутского народа.

Читает депутат Государственной Думы Сардана Авксентьева.

Истинным украшением Лучезарной долины Туймаады по праву считается озеро Сайсары, расположенное в южной части города Якутска. В старину его называли Сахсары, в народе с любовью и уважением  добавили эпитет Саргылаах, что означает «счастливый, удачливый». И получилось – Саргылаах Сайсары. 

По легенде, в давние времена жила здесь женщина по имени Сайсары – жена Господина Сабарая, прибывшая с детьми своими откуда-то с юга. И так была она прекрасна, что сравнивали ее с красотой озера, а озеро – с красотой Госпожи Сайсары. 

Прошли годы, миновали десятилетия... И вот берега озера Сайсары облюбовали прародители народа саха Омогой и Эллэй, прибывшие сюда из дальних краев в поисках спокойной жизни. Установили они здесь сияющие золотом сэргэ-коновязи, построили себе жилища, разожгли очаги. Люди Омогоя Баая ловили рыбу из чистейшей воды озера, на берегах его охотились на уток и гусей – устроились тут добротно и основательно. 

Следом добрался до долины Туймаада и Эр Соготох Эллэй. На зеленом берегу озера Сайсары поставил он летнее жилище – ураса, построил изгороди для скота, смастерил чороны и кытыйа – посуду для кумыса и другой молочной пищи. Именно здесь основал Эллэй традицию проводить Ысыах – якутский праздник встречи лета, символизирующий изобилие, возрождение и единство с природой. 

И снова шли годы, миновали десятилетия. В первой четверти XVII века на северо-западной стороне озера обосновался могущественный предводитель народа саха Тыгын Дархан.

В ту пору на южной стороне озера располагался Малый Булгуннях Сайсары. Под этим одиноким холмом ютилось маленькое озеро, которое называлось Тыгынова Прорубь, берега его были без топей, поэтому скотине было удобно пить оттуда воду даже летом. Если идти к северо-западу от Малого Булгунняха, так там, под горкой, находился Большой Булгуннях Сайсары. Этот холм в народе называли Дыгыновым Булгунняхом. 

По преданиям здесь в условиях строжайшей секретности – так, чтобы имеющий глаза да не увидел, имеющий уши да не услышал – были похоронены старец Тыгын, его жена Аабый и младший сын Каменные Ступни. Несмотря на предупреждения старожилов, что нельзя трогать этот холм, не послушали их беспечные люди – в конце 50-х годов прошлого века разровняли холм строители.

...Сегодня берега священного озера Сайсары украшают здания, в которых жители города приобщаются к культуре, учатся, занимаются спортом... А подрастающее поколение тянется к высокому и светлому, приумножая духовное богатство народа. 

Бабушка Сайсары и в наши дни дарит удачу, благословляя всех, кто хранит традиции и бережет память прежних веков. Это священное место символизирует нашу связь с почтенными предками и великой природой – Аар Айылҕа.

САЙСАРЫ КҮӨЛ

Бу үһүйээн Дьокуускай куорат соҕуруу өттүгэр сытар ытык Сайсары күөл туһунан. Сайсары Хотун диэн ким этэй? Саха ытык өбүгэлэрэ Омоҕойдоох Эллэй бу күөл кытыытыгар олохсуйуулара, XVII үйэҕэ Тыгын Дархан бу сирдэри бас билэрин, Сайсары кытылыгар оччолорго баар буола сылдьыбыт Дыгын булгунньаҕын туһунан кэпсэниллэр, билигин Сайсары Эбэ саха омугар туох суолталааҕа ыйыллар.

Бу үһүйээни Саха норуодунай бэйиэтэ Наталья Михалева-Сайа толоруутугар истиҥ.

Туналҕаннаах Туймаада киэргэлэ буолан, Дьокуускай куорат соҕуруу өттүгэр Сайсары Эбэ, былыргы аатынан Сахсары сандааран сытар. Сахалар таптаан, ытыктаан, бу күөлү «Саргылаах Сайсары» диэн ааттыыллар.

Номох кэпсииринэн, былыр, XIII үйэ саҥатыгар, Сабарай Тойон кэргэнэ Сайсары Хотун диэн дьахтар соҕурууттан оҕолорун кытта көһөн кэлэн, бу күөл кытылыгар олохсуйбута эбитэ үһү. 

Ол кэннэ саха ытык өбүгэлэрэ Омоҕойдоох Эллэй ыраах сиртэн тэлэһийэн кэлэн, бу сиргэ куттара-сүрдэрэ тохтоон, алтан сэргэни анньыбыттар, дьиэ-уот туттубуттар. Омоҕой Баай дьоно-сэргэтэ бу күөл ыраас уутугар балыктаан, кустаан-хаастаан, ньир бааччы бур-бур буруо таһааран олорбуттар эбит. Омоҕой кэнниттэн Туймаада хочотун булбут Эр Соҕотох Эллэй Сайсары күөл хонуутугар ураһа туттубут, күрүө оҥорбут, чороон, кытыйа уһаммыт. Бу ытык эбэҕэ ыһыах үйэлээх үгэһэ олохтоммут.  

XVII үйэ бастакы чиэппэригэр саха дьоно-сэргэтэ аҕа баһылык оҥостубут киһилэрэ Тыгын Дархан Сайсары күөл хотугулуу-арҕаа эҥээригэр сылгы, сүөһү ииттэн, уйгу-быйаҥ тэнитэн, ньиргийэн олорбут.  

Сайсары Эбэ соҕуруу өттүгэр Сайсары Аччыгый Булгунньаҕа турара. Ол булгунньах анныгар Тыгын Ойбоно диэн кыра көлүйэ баара: сайынын бадараана суох буолан, сүөһү уулууругар олус табыгастааҕа. Сайсары Аччыгый булгунньаҕыттан хотугулуу-арҕаа диэки бардахха, билиҥҥи Петровскай уулусса соҕуруу өттүгэр, сыыр анныгар Сайсары Улахан Булгунньаҕа лөглөйөн турара эбитэ үһү. Бу булгунньаҕы дьон-сэргэ Дыгын булгунньаҕа диэн ааттыыллар эбит. Номох кэпсииринэн, бу булгунньахха Тыгын кырдьаҕаһы, кэргэнэ Аабыйы уонна кыра уолун Таас Уллуҥаҕы икки харахтаах көрбөтүнэн туох да тыаһа-ууһа, кэпсээнэ-ипсээнэ суох кистээбиттэр эбитэ үһү. 1958 сыллаахха тутуу үлэһиттэрэ, төһө эмэ сэрэтии баарын үрдүнэн, булгунньаҕы үрэйэн, буорун таһан, тыраахтарынан тэҥнээн кэбиспиттэрэ диэн кэпсээн тарҕаммыт. 

Билигин Сайсары туналҕаннаах туонатыгар үөрэх, спорт, култуура дьиэлэрэ дьэндэһэн тураллар – ыччат дьон үүнэр-сайдар, саргылаах олоҕу салайсар. Сайсары Эбэ – аар айылҕаны уонна ытык өбүгэлэри кытта ситими бэлиэтиир ытык сир.

ГОРОДСКИЕ КЛАДБИЩА

Повествование о кладбищах города Якутска, рассказывающее о городских некрополях начиная от сенатского указа 1771 года. Текст представляет кладбища Якутска как важную часть культурно-исторического наследия города, связывающую жизнь и смерть в единое повествование. Особое место в нем уделено таинственной истории захоронения писателя Платона Ойунского, основоположника якутской советской художественной литературы.

Рассказывает сотрудник Медиацентра Национальной библиотеки РС(Я), телеведущий и писатель Максим Эверстов.

Сколько судеб, сколько человеческих жизней прошло через город Якутск за века его существования – не сосчитать. Здесь рождались, любили, трудились, умирали. Вечный круговорот жизни и смерти – дня сегодняшнего и дня завтрашнего – не прекращается и ныне.

По традиции, усопших горожан хоронили у церквей, рядом с храмами. Но в 1771 году Правительствующий сенат издал указ, запрещающий такие захоронения, и кладбища стали переносить за черту города. Со временем на его окраинах выросли новые некрополи.

До наших дней сохранились лишь немногие из них: старинные погосты у Свято-Никольского собора, а также еврейское и мусульманское кладбища на территории городского парка. Утрачены без следа кладбища при Богородицком, Предтеченском, Николаевском храмах и Спасском монастыре. Заброшенные, оставленные без ухода, они приходили в запустение. Там, где были некогда кресты и надгробия, теперь стоят дома, магазины, учреждения.

За Талым озером, возле Николаевской церкви, когда-то хоронили людей, умерших от разных болезней. Безродных и заключённых отправляли в последний путь на кладбище Мучин Крест — оно занимало обширное пространство: начиналось от нынешнего перекрестка улиц Лермонтова и Дзержинского и доходило почти до Мархи. В середине прошлого века кладбище снесли, и на его месте появились городские кварталы.

Там, где сегодня находится сквер имени Ивана Крафта, рядом с площадью Дружбы, некогда покоились павшие в Гражданскую войну красноармейцы и партийные руководители. Позже их могилы перенесли в другое место.

Лишь в городских легендах остались воспоминания и о Монастырском кладбище – оно располагалось там, где сейчас находится Якутский музей имени Емельяна Ярославского. А погост Преображенского храма обернулся в Площадь павших бойцов, где покоятся воины, отдавшие жизни в годы лихолетья Гражданской войны.

И, наконец, вопрос, который волнует якутян по сей день. Где-то на одном из исчезнувших кладбищ мог быть похоронен Платон Ойунский – великий сын народа саха, писатель, философ, государственный деятель, стоявший у истоков якутской автономии. Его имя известно каждому, но место его упокоения так и остаётся тайной.

Таковы легенды о якутских кладбищах. Город живёт, меняется, но сквозь века мы чувствуем дыхание истории, слышим отголоски судеб и голосов тех, кто жил здесь до нас.

КУОРАТ КЫЛАБЫЫҺАЛАРА

Бу кэпсээн түөрт үйэ тухары Дьокуускай куоракка олорбут дьон ханна көмүллүбүттэрин, куорат былыргы кылабыыһалара ханна баалларын ойуулуур. Ону таһынан Ойуунускай уҥуоҕун таабырына таарыллар. 

Бу туһунан Литэрэтиирэ түмэлин дириэктэрэ, бэйиэт уонна учуутал Рустам Каженкин аахпытын истиҥ.

Дьокуускай куорат дьоллоох туонатыгар хас эмэ үйэ тухары хас киһи төрөөн-үөскээн, айан-тутан ааспыта буолуой. Бүгүн уонна сарсын, олох уонна өлүү Дьокуускай куоракка эмиэ солбуйсан иһэллэр. 

Үгэс быһыытынан, куоракка өлбүт дьону таҥара дьиэлэрин тиэргэннэригэр кистииллэр эбит. Онтон салайар сенат 1771 сыллаахха таҥара дьиэтин таһыгар көмүүнү бобуоҕуттан кылабыыһалар куорат кытыытыгар үөскээбиттэр. Билигин былыргы кылабыыһалартан Свято-Никольскай собуор таһынааҕы кыра кылабыыһа, бэс чагдаҕа еврейдэр уонна мусульманнар кылабыыһалара ордон хаалбыт. Богородицкай, Монастырскай, Предтеченскай, Николаевскай таҥара дьиэлэрин кылабыыһалара быраҕыллан, эргэрэн, куорат хаартатыттан сүппүттэр эбит. Кылабыыһа мэҥэ тутуулара алдьанан, урусхалланан истэхтэрин аайы дьон уҥуоҕун буору кытта тэҥнээн, кэлин ол уҥуохтар үрдүлэригэр куорат саҥа тутуулара үүммүттэр.

Таалай күөл кэннигэр Николаевскай таҥара дьиэтин таһыгар араас ыарыыттан өлбүт дьону кистииллэрэ эбитэ үһү. Кыра-хара дьону, хаайыылаахтары Муучун Кириэс кылабыыһатыгар көмөллөр эбит. Бу кылабыыһа балачча киэҥ сиринэн тайаан сытар, Дзержинскэй уонна Лермонтов уулуссаларын быһа охсуутуттан саҕаланар уонна Марха диэки тэнийэн барар эбит. Муучун Кириэс кылабыыһата ХХ үйэ 40–50-с сылларыгар барыта дэхсилэнэн, ол оннугар саҥа дьиэлэр тутуллан дьэндэспиттэр.

Доҕордоһуу болуоссатын таһыгар баар Иван Крафт аатынан тулаһаҕа гражданскай сэрии кэмигэр охсуһууга охтубут кыһыл аармыйа буойуттарын, баартыйа үлэһиттэрин кистиир буолбуттар. Кэлин бу кылабыыһаны атын сиргэ көһөрбүттэр. 

Эмиэ куорат номоҕор эрэ хаалан хаалбыт кылабыыһа – Монастырскай. Бу кылабыыһа оннугар билигин Емельян Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл баар. Преображенскай таҥара дьиэтин кылабыыһата билигин «Сэриигэ охтубут буойуттар» болуоссаттара буолан, дьүһүн кубулуйан турар. Манна гражданскай сэрии кэмигэр хорсуннук өлбүт буойуттар көмүллэн сыталлар.

Саха биир чулуу уола, автономияны төрүттэспит салайааччы, бөлүһүөк-суруйааччы Былатыан Ойуунускай көмүс уҥуоҕа ханна кистэнэн сытарын туһунан үһү-домох кэпсээннэр саха дьонун кутун-сүрүн билиҥҥэ диэри аймыыллар.

Ити курдук Дьокуускай Эбэ Хотун олох уонна өлүү туһунан таайтарыылаах номохтору эмиэ сэһэргиир.

ЛЕГЕНДА О ГРАФИНЕ АННЕ БЕСТУЖЕВОЙ

Это трагическое сказание о влиятельной особе – графине из знатного рода Головкиных, которая была сослана в Якутск, где она и жила до самой смерти. В чем же она провинилась? И кто хотел установить памятный камень на ее могиле?.

Подробнее об этом узнайте из рассказа в исполнении актрисы театра и кино Тамары Обутовой.

Хмурым утром 31 августа 1743 года на площади Санкт-Петербурга собралась толпа. Люди ждали зрелища, которое потрясло весь город: по указу императрицы Елизаветы Петровны должна была состояться публичная казнь дворян-заговорщиков. Среди них оказалась светская красавица, статс-дама, женщина благороднейших кровей – Анна Гавриловна Бестужева.

Её отец граф Головкин был первым вице-канцлером Российской империи, возвышенным самим Петром Первым за победу под Полтавой. Старший брат Анны Михаил Гаврилович тоже занимал высокий пост, но за участие в заговоре был сослан на Колыму. Сама Анна блистала при дворе: её первым мужем был генерал-прокурор Павел Ягужинский –сватом на их свадьбе был сам государь Пётр, а вторым мужем стал знаменитый дипломат Михаил Петрович Бестужев-Рюмин.

И вот – падение. Страшное, неотвратимое. Петербуржцы не верили своим глазам: на эшафот поднималась не преступница, а одна из блистательных дам столицы. Наказание было страшным: удары кнутом и вырезание языка. Перед началом казни графиня незаметно вложила в руку палачу золотой крест, усыпанный бриллиантами. За эту тайную плату он бил её не так жестоко, как велел приговор.

После позорного наказания Анну Гавриловну отправили в далёкую ссылку – в суровый Якутск. Ее жизнь здесь, на краю империи, стала одним из печальных преданий нашего города. 

Сначала графиню держали под строгой охраной в Спасском монастыре, что стоял там, где сегодня находится Якутский музей имени Емельяна Ярославского. Позднее она жила в скромном домике над логом, на месте которого теперь стоит кинотеатр «Лена».

Далеко от роскоши петербургских залов графиня вела тихую и скромную жизнь. Она часто молилась в Богородицкой церкви, находила утешение в вере. В апреле 1751 года её земной путь завершился. Похоронили Анну Бестужеву на Богородицком погосте.

В то время, когда в Якутске угасали её силы, в Петербурге муж и дочь продолжали блистать на балах, живя прежней великосветской жизнью.

Спустя десятилетия, в 1827 году, в Якутск был сослан декабрист Александр Александрович Бестужев-Марлинский. Он искал следы своей родственницы. Местная старушка поведала ему: графиня была добра, кротка, глубоко верующая, любила посещать Богородицкую церковь и почила на её кладбище.

На погосте он нашёл её могилу – заросшую бурьяном, с поваленным крестом. Бестужев-Марлинский хотел поставить памятный камень, но плита так и не успела прибыть до его перевода в другое место. 

Могила графини давно исчезла, сровнялась с землёй, как и многие старые кладбища. Там, где когда-то стояли кресты, теперь тянутся вдаль городские улицы. Но история Анны Гавриловны Бестужевой, блиставшей при дворе и угасшей в суровой ссылке, осталась в легендах Якутска – как тихая печаль о выдающейся женщине.

ГРАФИНЯ АННА БЕСТУЖЕВА

Бу номох 1743 сыллаахха Санкт-Петербурга таһыллыбыт графиня Анна Бестужева туһунан кэпсиир. Кини аҕата граф Головкин уонна убайа сүдү импиэрийэ вице-канцлердара буола сылдьыбыттара. Арассыыйа суостаах дьахтара Дьокуускайга көмүллүбүтэ. Кини сыдьаана декабрист Александр Бестужев-Марлинскай 70-тан тахса сыл буолан баран Дьокуускайга кэлэн аймаҕын уҥуоҕун көрдөөбүтэ. 

Бу туһунан култуура уонна духуобунас миниистирин солбуйааччы Мария Турантаева аахпытын истиҥ.

1743 сыл атырдьах ыйын 31 күнүнээҕи курас сарсыарда Санкт-Петербург куорат болуоссатыгар дьон-сэргэ бөҕө тоҕуоруспут. Бу күн императрица Елизавета Петровна уурааҕынан саагыбарга буруйдаах дворяннары таһыйыахтаахтар. Буруйдаахтарга Анна Гавриловна Бестужева диэн мааны хотун баар диэн сурах-садьык куораты тилийэ көппүтэ ыраатта. Бу удьуор утум тойот-хотут дьон. Аҕатыгар, граф Головкиҥҥа, Бүөтүр I Полтаваҕа кыайыы иһин Арассыыйа вице-канцлерын маҥнайгы дуоһунаһын анаабыт эбит. Убайа Mихаил Гаврилович эмиэ вице-канцлердаан аатыран-сураҕыран олорбут. Ол эрээри аҕыйах сыллааҕыта саагыбарга буруйданан, Халымаҕа көскө утаарыллыбыт. Анна Гавриловна Екатерина I ыраахтааҕы статс-даамата эбит. Генерал-прокурор Павел Иванович Ягужинскайга кэргэн тахсар уруутугар Бүөтүр I бэйэтинэн сыбаат буолбут. Иккис кэргэнэ – суостаах-сурахтаах дипломат, посол идэлээх граф Михаил Петрович Бестужев-Рюмин.

Маннык бэйэлээх кэрэ-мааны хотуну, Петербург куорат биир талба дьахтарын таһыйалларын көрөр куорат дьонугар дьикти да, дьулаан да этэ.

Эшафокка графиня Бестужева тахсар. Сибилигин палач кинини сытыы кымньыынан таһыйыахтаах, тылын сарбыйыахтаах. Дьахтар бриллиант таастарынан киэргэтиллибит кыһыл көмүс улахан кириэһи палач илиитигэр кистии-саба туттарар. Бу манньатын иһин кинини палач олус кырыктаахтык буолбакка, арыый чэпчэкитик таһыйыахтаах. Сааттаах таһыыр кэннэ графиняны муус кыраай дойдуга – хоту көскө ыыталлар. 

Анна Бестужева Дьокуускайга олоҕун туһунан сэһэн – биһиги кырдьаҕас куораппыт курус номохторуттан биирдэстэрэ.

Графиняны Спасскай манастыырга кытаанахтык кэтээн-манаан олордубуттар (билигин бу манастыыр оннугар Емельян Ярославскай аатынан түмэл баар). Кэлин графиня Аппа үрдүгэр хаарбах дьиэҕэ олорбут. Билигин онно «Лена» киинэ тыйаатырын дьиэтэ турар. Анна Бестужева 1751 сыллаахха муус устар ыйга өлбүт, Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар көмүллүбүт.

Анна Бестужева бу кыраайга сору-муҥу көрөр кэмигэр кэргэнэ уонна кыыһа Петербург куоракка уруккуларын курдук баалларга сылдьан, көмүскэ-солкоҕо сууланан олорбуттар үһү диэн номоххо кэпсэнэр.

Декабрист Александр Александрович Бестужев-Марлинскай 1827 сыллаахха Дьокуускайга көскө кэлэн баран, аймаҕын Анна Гавриловна уҥуоҕун көрдүүр, графиняны олоҕун тиһэх сылларыгар көрбүт эмээхсини кытта сэһэргэһэр. Ол эмээхсин киниэхэ Анна Гавриловна сэмэй олоҕу олорбутун, ис киирбэх сэбэрэлээҕин, таҥараҕа олус итэҕэйэрин, Богородицкай таҥара дьиэтигэр сөбүлээн сылдьарын туһунан сэһэргиир, уҥуоҕа онно баарын ыйар.

Бестужев-Марлинскай Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар бэлиэр отунан саба үүммүт, кириэһэ эмэҕирэн түспүт уҥуоҕу булар. Кини манна мэҥэ тааһы туруорар гына кэпсэтэр, ол эрээри үчүгэй билиитэ таас аҕалыахтарыгар диэри кинини атын сиргэ көһөрөн кэбиһэллэр. 

Графиня Бестужева уҥуоҕа күөх кырыһынан бүрүллэн, симэлийэн хаалар. Кэм ааһан истэҕин аайы эргэ дьон уҥуохтара быраҕыллан, билигин манна  куорат саҥа дьиэлэрэ дьэндэспиттэр, уһун уулуссалар субуспуттар.

Графиня Анна Гавриловна Бестужева, Арассыыйа биир талба дьахтара, Дьокуускайга олоҕун туһунан санньыар номох итинник.

ГУБЕРНАТОР ИВАН ИВАНОВИЧ КРАФТ

Это вдохновляющее сказание, повествующее о том, как российский дворянин польско-немецких кровей в возрасте 47 лет прибыл в Якутск и за 6 лет кардинально преобразил облик города.  

Что именно сделал Крафт на посту губернатора?

Слушайте рассказ в исполнении преподавателя Северо-Восточного федерального университета им. М.К. Аммосова, ученого-историка Айтала Яковлева.

В один прекрасный день среди жителей Якутска разлетелась весть: в город едет новый губернатор, назначенный самим императором Николаем II. Молва опережала его приезд. Говорили: человек он необычный, начинал со скромной должности писаря, долгие годы занимался делами инородцев, ему сорок семь лет, знает языки бурятов и казахов.

И действительно, новым губернатором Якутской области был назначен Иван Иванович Крафт – человек немецких и польских корней, долгие годы проживший в Забайкалье. Он учился в Петербургском археологическом институте, служил в Чите и был хорошо знаком с жизнью окраин империи.

Едва вступив в должность, новый губернатор первым делом занялся давней бедой Якутска – нехваткой чистой воды. По его распоряжению в городе построили водонасосную станцию. С той поры жители, которые прежде с трудом добывали воду из далёких и часто мутных водоёмов, наконец, смогли пить свежую, чистую воду. 

Заметив, что большинство пожаров в деревянном Якутске возникает из-за камельков, новый губернатор поручил архитектору Клементию Лешевичу разработать новый, безопасный проект печей. По его чертежам начали строить печи с внутренней заслонкой, которая надёжно удерживала искры. Он запретил старый, опасный обычай затыкать дымоход земляной кочкой, и вместо строгих наказов предложил горожанам разумное и удобное решение, которое делало их жизнь безопаснее.

Крафт оказался человеком дальновидным, заботливым хозяином вверенной ему земли. Он понимал, что богатство Якутии – в её природе, и потому ввёл сроки охоты, установил трёхлетний запрет на добычу соболя, а также упорядочил рыболовство в низовьях Лены. Более того, он выдвинул смелую идею – соединить Якутию с Транссибирской магистралью. Все эти меры и замыслы находили живой отклик и поддержку у жителей края.

За годы своего губернаторства – с 1907 по 1913-й – Иван Иванович Крафт сумел заметно преобразить Якутск. Город похорошел и окреп. Выросли первые каменные здания – областная библиотека, окружной суд, казначейство, здание реального училища. В Якутске появились телефонная и телеграфная связь, проведено электричество. Горожане с восторгом и удивлением впервые увидели «живые картины» – синематограф. На Соборной площади, где теперь находится площадь Дружбы, был разбит сквер с фонтаном – редким для северного города украшением, которое особенно радовало детей.

При Крафте в области активно развивалось народное образование. В улусах открывались начальные училища, а якутская молодежь получила возможность обучаться в средних и высших учебных заведениях, благодаря стипендиям, учреждённым губернатором. В Якутске выросли двухэтажное каменное здание реального училища и женская гимназия. Было основано Якутское отделение Русского географического общества.

Иван Иванович проявил внимание и к языку народа. Он требовал, чтобы влиятельные люди области знали и использовали якутский язык. По его настоянию Академия наук начала печатать словарь якутского языка, составленный лингвистом и этнографом Эдуардом Пекарским.

По распоряжению губернатора в Якутске открылось отделение Русско-Азиатского банка, и начал работу банк купца Николая Эверстова-Сэрбэкэ. В городе появились приюты для глухих, слепых и душевнобольных, а по всей Якутии удвоилось количество лечебных учреждений.

С 1912 года в Якутске стали ежегодно проводить сельскохозяйственные выставки, начал выходить журнал«Якутское хозяйство», был организован первый потребительский кооператив.

22 июля 1913 года Иван Иванович Крафт покинул Якутск, отправившись в долгий и утомительный путь в Красноярск. Уже на следующий год жители Якутии с болью узнали о его смерти. Испытывая уважение и глубокую признательность к губернатору, они сохранили о нём благодарную память. В газете «Якутская окраина» были опубликованы стихи Крафта о Якутии — строки, полные тепла и любви к суровому, но близкому его сердцу краю.

Сегодня память о Иване Ивановиче Крафте бережно хранится. Его портрет занимает достойное место в Историческом зале Национальной библиотеки Республики Саха (Якутия), а в Якутске, в сквере его имени, установлен мраморный бюст – напоминание о человеке, который сумел оставить глубокий след в судьбе Якутии.

КРАФТ КҮБҮРҮНЭЭТЭР

Бу тиэкис Саха сирин күбүрүнээтэрэ, поляк уонна ньиэмэс төрүттээх Иван Иванович Крафт үлэтин уонна олоҕун-дьаһаҕын туһунан кэпсиир. 47 сааһыгар Дьокуускайга кэлэн аҕыйах сыл иһигэр куорат олоҕун төрдүттэн уларыппыта. 

Ол туһунан «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа тэлэбиидэнньэтин дириэктэрэ Олег Колесов-Талбан толоруутугар кэпсээннэ истиҥ.

Дьокуускай куорат дьонун-сэргэтин ортотугар биир үтүө күн улахан сонун тарҕанна. Соҕурууттан Николай II ыраахтааҕыттан бэйэтиттэн анатан, улахан тойон айаннаан иһэр үһү диэн буолла. Көннөрү суруксутунан саҕалаабыт, сир, сокуон эйгэтигэр өр кэмҥэ үлэлээбит, 47 cаастаах үһү диэн сурах Крафт бэйэтэ кэлиэн иннинэ урутаан кэлэр. 

Чахчы, Дьокуускай куоракка күбүрүнээтэринэн анатан кэлбит поляк, ньиэмэс хааннаах Иван Иванович Крафт өр кэмҥэ Байкалга олорбут буолан, бүрээттии, хаһаахтыы үчүгэйдик саҥарара, Санкт-Петербургтааҕы археология институтугар үөрэммит, Читаҕа полиция салаатыгар үлэлээбит этэ.

Саҥа тойон кэллэ-кэлээт иһэр уу кыһалҕатын быһаарбыт – уу хачайдыыр ыстаансыйаны туттарбыт. Онон уу таһыытын кыайбат куорат дьоно өр кэмҥэ саарбах ууну иһэ олорбуттара тохтообут. Куоракка көмүлүөк оһохтон элбэх баһаар буолар диэн, Клементий Лешевич архитекторга сорудахтаан, үөлэстэн кыым көтөрүн кыччатар бырайыагы оҥотторор. Оһох үөлэһин дулҕанан бүөлүүрү боболлор, Лешевич бырайыагынан иһиттэн сабыллар оҥороллор. Ити курдук, саҥа күбүрүнээтэр, урукку тойоттор курдук бобуунан-хаайыынан эрэ дьарыктаммакка, кыра-хара дьон олоҕун тупсарар үлэни ыытар.

Күбүрүнээтэр, кэлии киһи диэтэххэ, бэрт баараҕай көрүүлэрдээх тойон буолан биэрэр. Саха сирин кыылын-көтөрүн харыстыыр сыалтан булт болдьоҕун олохтуур, кииһи бултуурга үс сыллаах бобуу биллэрэр, Өлүөнэ төрдүгэр балыктааһыны бэрээдэктиир. Бэл, Саха сирин Транссибы кытта холбуохха диэн этии киллэрэр. Ити дьаһалы барытын дьон-сэргэ бэркэ биһириир. 

Крафт 1907 сылтан 1913 сылга диэри күбүрүнээтэрдээн олорор кэмигэр Дьокуускай куорат мөссүөнэ биллэ сэргэхсийбит, киэркэйбит. Тупсаҕай оҥоһуулаах бибилэтиэкэ, уокуруктааҕы суут, казначейство, реальнай учуулусса дьиэлэрэ дьэндэспиттэр. Төлөпүөн уонна телеграф ситимэ олохтоммут, уот ситимнэрэ тардыллыбыттар. Куорат олохтоохторо аан маҥнай «хамсыыр хартыынаны» – киинэни көрөн сөхпүттэр-махтайбыттар. Собуор болуоссатыгар, билиҥҥинэн Доҕордоһуу болуоссатыгар, сквер диэн ааттаан дьон сынньанар сирин астарбыт. Бу тулаһаҕа уу күрүлгэнэ, фонтан үлэлээн, оҕону-ыччаты олус үөрдүбүт.  

Иван Иванович Крафт салайар кэмигэр Саха уобалаһыгар үөрэх балысханнык сайдыбыт. Улуустарга начаалынай учуулуссалар арыллыбыттар, саха ыччата орто уонна үрдүк анал үөрэх тэрилтэлэригэр истипиэндьийэ ылан, үөрэнэр кыахтаммыт. Икки мэндиэмэннээх реальнай учуулусса таас дьиэтэ уонна дьахталлар гимназиялара тутуллубут. Нуучча географическай уопсастыбатын Саха сиринээҕи салаата төрүттэммит.

Саха тылын үөрэтиигэ, сахалыы саҥарыыга Иван Крафт үтүө сабыдыала эмиэ баар. Салайааччы Саха уобалаһын бас-көс дьоно сахалыы саҥаралларын ирдээбит. Кини кэпсэтиитинэн Наука академията Эдуард Карлович Пекарскай саха тылын тылдьытын бэчээттиир үлэтин саҕалаабыт. 

Крафт уурааҕынан Дьокуускайга «Русско-азиатскай баан» салаата уонна Николай Дмитриевич Эверстов-Сэрбэкэ атыыһыт баана аһыллыбыттар. Сатаан истибэт, көрбөт уонна төбөлөрүнэн ыалдьар дьоҥҥо аналлаах дьиэлэр тутуллубуттар. Саха сирин үрдүнэн балыыһа ахсаана икки төгүл элбээбит. 

1912 сылтан Дьокуускайга сыл аайы тыа хаһаайыстыбатын быыстапкалара тэриллэр буолбуттар. «Якутское хозяйство» диэн сурунаал тахсыбыт. Бастакы потребительскай кооператив тэриллибит.

1913 сыл от ыйын 22 күнүгэр Иван Крафт Дьокуускайтан Красноярскайдыыр уһун сындалҕаннаах айаҥҥа турунар. Эһиилигэр кинини сайыһа хаалбыт Саха сирин дьоно Иван Крафт олохтон туораабытын туһунан хомолтолоох сураҕы туппуттар. Хотугу куорат дьонун махталын ылбыт Крафт күбүрүнээтэр Саха сирин ахтан суруйбут хас да хоһооно «Якутская окраина» хаһыакка бэчэттэммит эбит. 

Иван Иванович Крафт үтүө-мааны мөссүөнэ Национальнай бибилэтиэкэ Историческай саалатыгар баар мэтириэккэ, Крафт скверигэр мэҥэ тааска үйэтитиллэн турар.

Якутское реальное училище

Это рассказ о первом здании в Восточной Сибири, имевшем паровую систему отопления. В этом здании учились выдающиеся сыны народа саха.

Рассказывает председатель Якутского городского отделения Всероссийского общества охраны памятников истории и культуры, предприниматель Андрей Высоких.

В Якутске, на пересечении улиц Кулаковского и Ярославского, стоит заброшенное каменное здание. Когда-то в нем размещалось реальное училище, затем педагогический институт, а позже факультеты Якутского государственного университета. Через его стены прошли тысячи молодых людей, именно здесь формировалась первая якутская интеллигенция.

По словам историка Пантелеймона Петрова, решение об открытии реального училища в Якутске было принято Министерством народного просвещения Российской империи, и на строительство из казны выделили 145 тысяч рублей. Весомый вклад сделали и местные жители. Купец первой гильдии, меценат и потомственный дворянин Федот Астраханцев пожертвовал 130 тысяч рублей из собственных средств. Много сил и труда вложили в проект архитектор Кудрявцев и инженер Баумгартен. Это здание стало первым в Сибири с паровым отоплением, что стало настоящим инженерным достижением. Многие российские газеты писали об этом как о сенсации: в условиях вечной мерзлоты удалось построить училище с паровой системой обогрева.

Строительство продолжалось три года, и в 1911 году училище открыло свои двери. На торжественном открытии присутствовали губернатор Иван Крафт, вице-губернатор Александр Ващенко, педагоги и учащиеся, горожане. При входе в здание был размещен парадный портрет Николая II с семьёй, в богатой раме с вензелями и резным орнаментом.

В реальном училище преподавали математику, языки, естественные науки. Именно в этих стенах воспитывались первые представители якутской интеллигенции. 

Здесь начинался путь следующего поколения выдающихся деятелей Якутии. Георгий Прокопьевич Башарин, Иван Михайлович Романов, Виктор Фёдорович Афанасьев, Федот Григорьевич Сафронов, Михаил Спиридонович Иванов−Багдарыын Сүлбэ, Ксенофонт Дмитриевич Уткин-Нүһүлгэн, Николай Георгиевич Самсонов – каждый из них сделал свой первый шаг к науке, общественной деятельности и служению родному краю именно в этом училище.

Возведенный на вечной мерзлоте фундамент стал проседать, и в 1915 году здание решили ремонтировать. Реальное училище просуществовало до 1922 года. После этого здесь размещались Госстрой, а с 1934 года –педагогический институт. В 1960-е годы здание занял историко-филологический факультет, а с 1980-х – инженерно-технический факультет Якутского университета. Многим горожанам оно запомнилось как «ИТФ».

На протяжении многих лет здание реального училища стоит заброшенным. Старожилы вспоминают, что во дворе когда-то был поставлен сэргэ – да не как положено, а вверх ногами. А по ночам на развалинах слоняются бродяги и пьяницы, слышатся странные звуки и голоса.

В 2005 году здание Якутского реального училища получило статус памятника регионального значения. Недалеко от него расположены памятник федерального значения – шахта Шергина и здание мужской прогимназии, что осложняет проведение реставрационных работ. Тем не менее остаётся надежда, что судьба этого здания сложится благополучно, и оно станет частью жизни современного Якутска.

ДЬОКУУСКАЙДААҔЫ РЕАЛЬНАЙ УЧУУЛУССА

«Саха интеллигенциятын көмүс ньээкэ уйата» диэн ааттаммыт дьиэ 1911 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ, бэйэтин кэмигэр инженер толкуйун чыпчаала этэ. Билигин да Дьокуускай киинигэр турар ытык дьиэ дьылҕата быһаарылларын кэтэһэн самналлан турар.

Бу туһунан кэпсээни тэлэбиидэнньэ биэриитин ыытааччыта Георгий Белоусов ааҕыытыгар истиҥ.

Дьокуускай куорат Кулаковскай уонна Ярославскай уулуссаларын быһа охсуутугар быраҕыллыбыт таас дьиэ санньыйан турар. Бу дьиэни саха интэлигиэнсийэтин биһигэ диэн ааттыахтарын ааттыыллар. Манна реальнай учуулусса, онтон пединститут, ол кэннэ Саха государственнай университетын факультеттара утуу-субуу үлэлээбиттэрэ, үгүс ыччат үөрэх-сайдыы аартыгын бу дьиэ тиэргэниттэн арыйбыта.

Историк Пантелеймон Петров этэринэн, Дьокуускайдааҕы реальнай учуулусса тутуллуутун Арассыыйа үөрэҕин министиэристибэтэ үбүлээбит, онуоха анаан судаарыстыба хааһынатыттан 145 тыһыынча солкуобай көрүллүбүт. Куорат дьоно-сэргэтэ даҕаны туора туран хаалбатах. Бастакы гильдиялаах атыыһыт, меценат, удьуордаах дворянин Федот Астраханцев бэйэтин үбүттэн 130 тыһыынча солкуобай харчыны биэрбит. Архитектор Кудрявцев, инженер Баумгартен санааларын ууран туран үлэлээбиттэр. Киэҥ Сибиир үрдүнэн бу дьиэ аан бастакы уу көмөтүнэн ититиллэр дьиэ буолбут. Үгүс Арассыыйа хаһыаттара тоҥ муус үрдүгэр тутуллар, уунан сылытыллар тиһиккэ холбоммут учуулусса үлэҕэ киирдэ диэн сонун оҥостон суруйбуттар.

Реальнай учуулусса дьиэтэ үс сыл устата тутуллан, ситэн-хотон, 1911 сыллаахха үөрэххэ баҕалаах оҕоҕо-ыччакка киэҥ аанын тэлэччи арыйбыт. Манна куорат чөмчөкөтө, тойот-хотут, үөрэхтээх, сайдыылаах дьон тоҕуоруһа мустубут: күбүрүнээтэр Иван Крафт, вице-күбүрүнээтэр Александр Ващенко, оскуола салалтата, учууталлар уонна үөрэнээччилэр кыттыбыттар. Дьиэҕэ киирдэххэ, ыраахтааҕы Николай II дьиэ кэргэнин мөссүөнэ талба таҥастарын таҥнан, симэхтэрин симэнэн ойууламмыт хартыыналара баар эбит.

Реальнай учуулуссаҕа математика, тыл, айылҕа үөрэҕэр хайысхалаах наукалары дириҥэтэн үөрэтэллэрэ. Бу дьиэ эркиннэрэ саха биллиилээх дьонун, бастакы интэлигиэнсийэ чулуу бэрэстэбиитэллэрин – Алексей Елисеевич Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй, Платон Алексеевич Ойуунускай, Максим Кирович Аммосов, Исидор Никифорович Барахов, Семен Андреевич Новгородов, Константин Гаврильевич Неустроев–Урсик, Прокопий Нестерович Сокольников, Гавриил Васильевич Ксенофонтов, Андрей Андреевич Саввин уо.д.а. үтүө дьүһүннэрин элбэхтик көрдөҕө. 

Саха сирин үгүс учуонайа – Георгий Прокопьевич Башарин, Иван Михайлович Романов, Виктор Федорович Афанасьев, Федот Григорьевич Сафронов, Михаил Спиридонович Иванов–Багдарыын Сүлбэ, Ксенофонт Дмитриевич Уткин-Нүһүлгэн, Николай Георгиевич Самсонов урукку реальнай учуулусса дьиэтиттэн үүнэн-сайдан тахсыбыттара.

Ирбэт тоҥ үрдүгэр турар дьиэ акылаата хамсаан, 1915 сыллаахха өрөмүөннэнэр туруктаммыта. Реальнай учуулусса 1922 сылга диэри үлэлээбитэ. Ол кэннэ Госстрой, 1934 сылтан пединститут олохсуйар. 1960-с сылларга Саха государственнай университетын историческай-филологическай факультета, 1980-с сылларга инженернай-техническай факультет бааллара, ол да иһин куорат олохтоохторо бу дьиэни ИТФ диэн эмиэ ааттыы сылдьыбыттара. 

Өр кэм устата реальнай учуулусса дьиэтэ быраҕыллан, кыайан сөргүтүллүбэккэ, дьылҕата быһаарыллыбакка турар. Дьон кэпсииринэн, учуулусса тиэргэнигэр төрдүттэн таҥнары анньыллыбыт сэргэ турар. Түүнүн хаарбах дьиэҕэ арыгыһыт, устугас, хаамаайы, саарбах дьон мустар, дьиибэ тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллэр.

2005 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай учуулусса дьиэтэ региональнай суолталаах пааматынньыктар ахсааннарыгар киирбитэ. Федеральнай суолталаах Шергин шаахтата чугас, уолаттар прогимназиялара эмиэ ыкса турар буолан, иккиһин чөлүгэр түһэрии үлэтэ уустуктаах диэн быһаараллар. Ол да буоллар хаһан эмэ бу дириҥ историялаах дьиэ дьылҕата быһаарыллыа диэн бүк эрэнэбит.  

ШАХТА ШЕРГИНА

Рассказ о том, как якутский купец стал родоначальником целой науки, получил золотую медаль и бриллиантовый перстень.

Рассказывает заместитель генерального директора АО «Сахатранснефтегаз» Виталий Руфов.

С давних времён коренные народы Якутии верили: глубоко под землёй простирается великое ледяное море, царство мрачных духов абаасы. Земля казалась границей между миром живых и холодной страной демонов.

Учёные XIX века были уверены в другом – недра Земли раскалены и под слоем почвы всегда скрыто тепло. Но именно в Якутске оказалось возможным доказать обратное: что огромные пространства планеты сковала вечная мерзлота. Так началась история шахты, вошедшей в историю мировой науки под именем шахты Шергина.

Всё началось летом 1828 года в самом центре Якутска, на пересечении нынешних улиц Ярославского и Кулаковского. Купец Фёдор Шергин решил вырыть колодец для воды во дворе своего дома. Опыт у него был: в Качуге, в верховьях Лены, он уже копал глубокий колодец. Но в Якутске земля оказалась другой – из-под земли доносились странные запахи, а свечи гасли сами собой. Люди качали головами: «То ли еще будет, если добровольно спускаться в мир демонов?»

Пройдя 15 метров, Шергин уже собирался отказаться от затеи. Но именно в это время в Якутске оказался исследователь Арктики Фердинанд Врангель, возвращавшийся из экспедиции. Он осмотрел колодец и уговорил купца продолжить работу – уже ради науки.

Так, углубляя шахту с 1828 по 1837 год, Шергин достиг глубины 116,5 метра.

Весть об этом необычном сооружении разлетелась по России и Европе. Уже в 1832 году о ней писали газеты, а в 1838 году сам Шергин опубликовал свои наблюдения в «Журнале Министерства народного просвещения». Учёные были потрясены: кто-то восторгался смелостью исследований, а кто-то сомневался в их достоверности. Но именно эти результаты продвинули вперед знания о строении Земли и заложили основы новой науки — мерзлотоведения. За свой труд Фёдор Шергин был награждён золотой медалью и перстнем с бриллиантами.

В 1844–1846 годах температуру в шахте измерял выдающийся путешественник и естествоиспытатель Александр Миддендорф. Аналогичные исследования он провел в Магане, Мархе и Табаге. 

Интерес к этому «подземному колодцу» не угас и в XXI веке. 4 ноября 2009 года в него спустились сотрудники Национальной вещательной компании «Саха» и четверо специалистов под руководством путешественника и телеведущего Андрея И. А в 2019 году туда отправилась экспедиция из двадцати человек – альпинистов, спасателей и представителей Российского общества охраны памятников истории и культуры. На глубине 20 метров они установили деревянные мостки, словно создавая мост между прошлым и будущим.

Сегодня шахта Шергина — это не просто глубокая выработка. Это памятник истории, объект культурного наследия федерального значения, немой свидетель того, как в сердце Якутска, на стыке древних верований и науки, рождалось новое знание о вечной мерзлоте.

ШЕРГИН ШААХТАТА

Саха дьоно сир анныгар Муус кудулу диэн абааһылар дойдулара баар диэн итэҕэйэллэрэ. Атыыһыт Федор Шергин 1828 сыллаахха тиэргэнигэр ыраас ууну ылаары, кудук (холуодьас) холуодьас хастарбыта да, ууну булбатаҕа. Ол эрээри кини хастарбыт кудуга саҥа билим салаатын үөскэппитэ. 

Ол туһунан кэпсиир ырыаһыт уонна блогер Эрхаан Попов.

Саха сирин төрүт омуктара сир анныгар муус кудулу байҕал, тымныынан аҥылыйар абааһылар дойдулара баар диэн өйдөбүллээхтэрэ. XIX үйэ учуонайдара сир киинигэр итии болгуо сытар, онон сир кырсын анныгар буор сылаас диэн бигэ эрэллээхтэрэ.

Сир түөрт гыммыт биирэ ирбэт тоҥ диэн наука дьоно бигэргэтиитигэр, ол кэннэ тымныыны аан дойду таһымынан чинчийиигэ Дьокуускай куоракка хаһыллыбыт Шергин шаахтата сүҥкэн суолталаах. 

Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр, Ярославскай уонна Кулаковскай уулуссалар муннуктарыгар, аан дойдуга бастакынан ирбэт тоҥ температуратын кээмэйдээбиттэрэ. Ол туһунан куорат маннык сэһэннээх.

Федор Шергин диэн атыыһыт 1828 сыллаахха сайыҥҥы кэмҥэ тиэргэнин иһиттэн ыраас ууну ылаары холуодьас хастарбыт. Кини эрдэ Өлүөнэ баһыгар турар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олорор кэмигэр, балачча дириҥ холуодьаһы хаһан, уу баһан турардаах эбит. Аллара түстэх аайы салгын ыараан, сыт-сымар хойдон испит, чүмэчи умуллан хаалар буолбут. Олохтоох дьон «буолумуна, аллараа абааһылар дойдуларыгар түһэр туох аанньа буолуой?» диэн бэркиһииллэр эбит.

Шергин бу сырыыга 15 миэтэрэ дириҥҥэ тиийэн баран, хаһартан батынаары гыммыт. Ол кэмҥэ чинчийээччи Фердинанд Врангель Арктикатааҕы экспедицияттан төннөн иһэн Дьокуускайга таарыйбыт. Врангель шаахтаны көрөн баран, наука туһугар эбии хас диэн көрдөспүт. 1837 сыллаахха шаахтатын 116,5 миэтэрэ дириҥҥэ диэри хаһан баран, Шергин үлэтин тохтоппут. 

1832 сылтан соҕуруу дойду хаһыаттарыгар, Арассыыйаҕа, Европаҕа Шергин шаахтата ахтыллар буолан барар. 1838 сыллаахха кини чинчийиитин туһунан «Журнал Министерства народного просвещения» диэн сурунаалга суруйбут. Аан дойду биллиилээх учуонайдара ыстатыйаны ааҕан улаханнык сөхпүттэр, саарбахтыыр да дьон баар буолбут. Ол эрээри сир тутулун үөрэтиигэ ирбэт тоҥу үөрэтии наука быһыытынан олохсуйуутугар бу кэмтэн ыла хамсааһын тахсыбыт. Федор Шергин наукаҕа үтүөтүн иһин кыһыл көмүс мэтээлинэн уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадаламмыт. 

1844–1846 сыллардаахха айанньыт, чинчийээччи Александр Миддендорф Саха сиригэр кэлэ сылдьан, холуодьас тымныытын кээмэйдээн, улахан чинчийиилэри ыытар. Ону сэргэ кини Маҕаҥҥа, Мархаҕа уонна Табаҕаҕа ирбэт тоҥу үөрэтээри сири дьөлө хастарар.

2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа уонна Андрей Исалалталаах түөрт киһи шаахтаҕа түһэ сылдьыбыттара. Онтон 2019 сыллаахха альпинистар, быыһааччылар, Бүтүн Арассыыйатааҕы история уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр уопсастыба дьоно 20 миэтэрэ дириҥҥэ түспүттэрэ, эбии далаһа оҥорбуттара. 

Шергин шаахтата билигин федеральнай суолталаах култуурунай нэһилиэстибэ объега, устуоруйа пааматынньыга буолар.   

МАНЧААРЫ В ЯКУТСКЕ

Рассказ о якутском Робин Гуде, современнике Пушкина и Лермонтова, который из-за несправедливого отношения богатого дяди стал разбойником, дважды бежал из каторги на Нерчинских рудниках. Но при этом сохранил свою человечность, и признан как первый создатель якутских песен, авторство которых известно потомкам.

Историю читает директор ПАО «Якутскэнерго» Гаврил Алексеев.

В XIX веке в Якутии жил человек, чьё имя стало легендой – борец с гнётом богачей Василий Фёдоров-Манчары. Впервые его арестовали именно в Якутске. Поводом послужил дерзкий нрав юноши: разгневанный его поведением дядя Чоочо−баай и другие зажиточные люди решили проучить Василия и упрятать за решётку.

В те времена в Залоге работала единственная харчевня, где любили останавливаться якуты, приезжавшие из улусов. Однажды, в феврале, там сидел и Манчаары. В это время в харчевню заехали две женщины, прибывшие из деревни на лошади с санями. Василий начал заигрывать с одной из них, Акулиной и, сорвав с её головы платок, выбежал во двор. За этот проступок его арестовали и отправили в городскую тюрьму.

К делу приобщили и жалобы дяди Чоочо-баайя, посчитав их весомыми. В итоге Манчаары приговорили к публичному наказанию – пятнадцати ударам плетью у позорного столба. Так обычно карали лишь закоренелых разбойников, и для молодого человека это стало несмываемым позором. В день казни на Малом Базаре собралось множество народу. Людям было жаль Манчаары, когда его вывели в цепях и начали бить кнутом.

Впоследствии он сидел не только в тюрьме Якутска, но и отбывал каторгу на Охотском солеваренном заводе и на Нерчинских рудниках. Но из любого заключения, даже скованный цепями, он умудрялся бежать – и всегда возвращался в родной алаас Арыылаах в Восточно-Кангаласском улусе. На окраине этого аласа стоит могучая сосна: у её подножия Манчаары пел протяжную песню-тойук о тоске по родине.

Однажды по городу разнеслась весть: в очередной раз пойманного Манчаары ведут в тюрьму. Люди сбежались к берегу Монастырского озера, чтобы увидеть народного героя своими глазами. Говорят, тогда он исполнил тойук, приветствуя собравшихся горожан.

После пятого неудачного побега у Манчаары спросили:

– Почему ты снова и снова бежишь из тюрьмы?

Он ответил:

– Я бы не сбегал, если бы отбывал срок в родном краю.

На этот раз его заключили в тюрьму Якутского острога, где, как говорили, он провёл целых десять лет. Легенда рассказывает: чтобы не скучать, он перепрыгивал через высокий тын острога, бегал вокруг укреплений или взбирался на крышу тюремного здания и прыгал там, упражняясь. Иногда горожане видели это и восхищались его силой, ловкостью и удалью.

В 1870 году Манчаары умер в Малджагарском наслеге Мархинского улуса, где отбывал ссылку.

Таковы городские легенды о Василии Манчаары  – национальном герое, который сумел зажечь огонь свободы в сердцах простого народа, восстав против гнёта богачей и тойонов.

МАНЧААРЫ КУОРАККА

Бу номох XIX үйэҕэ олорбут саха биир чулуу дьонуттан биирдэстэрэ Василий Федоров–Манчаары Баһылай туһунан. Бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн үҥүү-батас туппут Манчаары Баһылай куорат олохтоохторугар ийэ дойдуга таптал холобура буолбута. 

Ол туһунан номоҕу «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа дириэктэрэ Олег Марков ааҕыытыгар истиҥ.

ХIХ үйэҕэ олорон ааспыт, уос номоҕор киирбит Василий Федоров-Манчаары Баһылай аан маҥнай Дьокуускай куоракка кэлэн хаайыллыбыт. Баай батталын утарылаһар дьорҕоот санаалаах эдэркээн Манчаарыны абаҕата Чоочо уонна атын баайдар сибииккэҕэ хаайарга соруналлар. 

Оччолорго куоракка Аппа уҥуор харчыабына баара. Тыа дьоно бэркэ сөбүлээн аһыыр, хонор сирдэрэ эбит. Арай биирдэ саас олунньу саҕана Манчаары харчыабынаҕа кэлэн олордоҕуна, тыаттан сыарҕалаах атынан икки дьахтар киирэр. Манчаары Өкүлүүнэ диэн мааны дьахтардыын уруккуттан билсэрдии оонньоспут, дьахтар төбөтүттэн былаатын саралыы тардаат, таһырдьа ыстаммыт. Бу буруйун иһин Манчаары Баһылайы куорат хаайыытыгар укпуттар. Чоочо баай үҥсүү суруктарын барытын кырдьыгынан аахпыттар. Онон ыарахан буруйга буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. Хара остуолбаҕа дьон-сэргэ ортотугар улахан ороспуойдары таһыйаллар. Ол улахан саат-суут буолар эбит. Манчаары таһыллар күнүгэр куорат Маалай Баһаарыгар киһи бөҕө тоҕуоруйбут. Манчаарыны тимир сыабынан баайан аҕалбыттарын, кымньыынан таһыйбыттарын куорат дьоно аймана, уйадыйа көрбүттэр. 

Манчаары Баһылай кэлин Дьокуускай эрэ хаайыытыгар буолбакка, Охотскайдааҕы туус собуотугар, онтон Нерчинскэй рудникка ыытыллар. Хараҥа хаатырга тимир хандалытыгар бохсуллан олордор даҕаны, Манчаары онтон төлө көтөн, төрөөбүт алааһыгар Арыылаахха куруук төннө турар эбит. Алааһын илин баһыгар үүнэн турар аарыма бэскэ кэлэн, дойдутун ахтылҕанын таһааран, иэйэн-куойан ыллыыр эбитэ үһү. 

Биирдэ Манчаарыны тыаттан тутан, түрмэҕэ киллэрэн иһэллэрин туһунан сурах куорат олохтоохторугар тарҕанар. Онуоха куорат дьоно оҕолуун-уруулуун аатырбыт-сураҕырбыт Манчаарыны көрөөрү Манастыыр күөлүн аттынан кытылга киирбиттэр. Онно Манчаары куорат дьонун эҕэрдэлээн туойбута эбитэ үһү.

Хаайыыттан бэһис төгүлүн куотан тутуллубутун кэннэ Манчаарыттан «тоҕо күрүүгүнүй?» диэн ыйыппыттар. Онуоха кини: «Төрөөбүт дойдубар хаайылла сытарым буоллар, күрүөм суоҕа этэ», – диэн хоруйдаабыт. Онон Манчаарыны Дьокуускай остуруогар хаайарга уураахтаабыттар. Кини онно уон сыл устата олорбута диэн номоххо кэпсэнэр. Манчаары сүүрүөн-көтүөн, хамсаныан баҕаран бугуһуйдаҕына, хаайыы үрдүк олбуорун нөҥүө ойон тахсан остуруок тула сүүрэр эбэтэр түрмэ дьиэтин үрдүгэр ыттан ыстаҥалыыр. Оччоҕуна кини күүһүн, сылбырҕатын куорат дьоно сөҕө-махтайа көрөр эбит. Манчаары Марха улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр сыылкаҕа олорон 1870 cыллаахха өлбүтэ.

Баай батталын утары үҥүү-батас туппут, көҥүл кыымын дьон сүрэҕэр сахпыт Манчаары Баһылай туһунан кырдьаҕас куорат номоҕо итинник.

ДАЛЬНИЕ ДОРОГИ

Сказ об истории и значении сухопутных дорог, расходящихся от долины Туймаады во все концы, по ним древние жители долины совершали свои военные, торговые, научные путешествия, осваивая край и по которым приезжали многочисленные экспедиции.

Читает председатель Русской общины Республики Саха (Якутия), руководитель Ресурсного центра Екатерина Егорова.

Из маленьких, едва заметных тропинок вырастают шумные дороги и широкие пути, уходящие по восьми направлениям света – к открытым просторам, дальним странам, в большой мир. Бесконечная дорога – великий аартык с восемью перевалами берёт начало в сердце Матери-Земли – в Лучезарной Туймааде.

Если подняться на западные сопки, что окаймляют долину, откроется путь девяти изгибов в вилюйские улусы. На север ведёт дорога в изобильную долину Энсиэли. Южный путь выведет в привольную Эркээни. А за широкой Матушкой-Леной, если переправиться через её три русла, открывается благословенная дорога в заречные улусы. Эти направления-аартыки были для суровой Якутии основой благополучия и развития. Все они начинались из Якутска, расходясь во все концы огромного края.

В 1852 году архиепископом Якутским был назначен святитель Иннокентий (Вениаминов). Он совершил долгий и тяжёлый путь по епархии, чтобы увидеть положение православных церквей. Для этого путешествия была построена дорога из брёвен и досок, которая сохранялась многие годы в Сунтарском, Чурапчинском, Амгинском и Усть-Майском улусах. Народ назвал её «Аккыырай аартыга» – Архиерейской дорогой.

Для сбора ясака из Якутска на Колыму была проложена Царская дорога. Она прослужила три века: прорубать её начали ещё в 1640-х годах. По ней прошли многие экспедиции, изучавшие Колыму, Камчатку и Чукотку, многие известные путешественники и исследователи ступали по этому пути.

С конца 1720-х годов, по распоряжению командора Витуса Беринга, руководившего Камчатской экспедицией, начали строить дорогу из Якутска к Охотскому порту. О тяжести этого пути слагались страшные рассказы и легенды. Путники и их лошади или олени, гружёные тяжёлыми вьюками, взбирались на горы Сэттэ-Дабаан, переходили вброд незамерзающие речки, терпели холод и зной. Не легче были и дороги, что вели через перевалы и бурные реки на север –в Верхоянск, Зашиверск, Среднеколымск, Верхнеколымск или на юг – к Нелькану и Уде. Потому слава о смелых и удачливых купцах, преодолевавших эти пути, разносилась по всей Сибири. Они вели торговлю на Амуре, бывали на ярмарках Яны, добирались до урочища Нелькан, обходили всё побережье Охотского моря.

В 1743 году появился ямской тракт, протянувшийся по берегам Лены от Витима до Якутска. Благодаря ямщикам, доставлявшим почту и государственные документы, установилась регулярная связь с центральными городами России. 

Вот уже четыре века Якутск хранит своё предназначение – быть аартыком, дорогой, ведущей к развитию и процветанию людей, живущих на этой суровой, но щедрой земле.

ААРТЫКТАР

Бу номох Саха сирин аартыктарын (суолларын) устуоруйатын кэпсиир. Аартыктар ыллык суоллартан үөскээн-кэҥээн, Туймаада хочотуттан арыллан аҕыс хайысха сирдэргэ тыргыллаллара. Аккыырай аартыга, Ыраахтааҕы суола, Лаамы тыраага ханна тиэрдэллэр этэй? 

Бу туһунан буоксаҕа Европа чөмпүйүөнэ Василий Егоров кэпсиирин истиҥ.

Кыра кыараҕас ыллыктартан саҕаламмыт тибилгэн суоллар, аараан аартыктар аан дойду аҕыс хайысхатынан кэҥээн-тэнийэн, нэлэмэн сирдэргэ, улуу дуолларга сирдииллэр. Ол аҕыс адаардаах аартык эбэ хотун Сир Ийэ килбэйэр кииниттэн, Туналҕаннаах Туймаада хочотуттан саҕалаан арыллан барар.

Туймаада хочотун арҕаа мырааннарын дабайдахха, Үс Бүлүү улуустарыгар тиэрдэр тоҕус тоҕойдоох суол саҕаланар. Өҥ-быйаҥ тыыннаах Эҥсиэли хочотугар хотугу аартык тиэрдэр. Соҕурууҥу аартыгынан бардахха, Эркээни хочотун киэҥ нэлэмэн иэнэ нэлэс гына түһэр. Оттон үс үөстээх Өлүөнэ өрүһү туораатахха, илин эҥэр улуустарга тиийэр алгыстаах аартык арыллар. 

Тыйыс тыыннаах Саха сирин иэнигэр олох-сайдыы төрдө буолбут улахан аартыктар сурахтара киэҥник иһиллэр этэ. Бу аартыктар Дьокуускай куораттан саҕаланан Саха сирин бары муннуктарыгар тиийэллэр. 1852 сыллаахха Саха сиригэр ытык аккыырайынан анаммыт Иннокентий (Вениаминов) таҥара дьиэлэрин көрө-истэ уһун айаҥҥа турунар. Киниэхэ анаан тутуллубут мас адарай суол Сунтаар, Чурапчы, Амма, Уус Маайа улуустарыгар өргө диэри сыппыта эбитэ үһү диэн кэпсэнэр. Кини айаннаан ааспыт суола норуот номоҕор «Аккыырай аартыга» диэн ааттанан хаалбыта эбитэ үһү. 

Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана күндү түүлээҕи хомуйарга анаан Дьокуускайтан Халымаҕа тиэрдэр «Ыраахтааҕы суола» диэн тутуллубут. 1640-с cыллартан саҕалаан соломмут бу суол үс сүүс сыл устата туһалаабыт – Халыманы, Камчатканы, Чукотканы чинчийэр элбэх экспедиция сылдьыбыт, үгүс айанньыт айаннаабыт. 

Камчаткатааҕы экспедиция салайааччыта командор Витус Беринг дьаһалынан 1720-с сыллар бүтүүлэриттэн ыла Дьокуускайтан Охуоскай пуордугар диэри айан суола тардыллар. Бу сындалҕаннаах уһун суол туһунан ынырык кэпсээн элбэх – таһаҕаһы акка, табаҕа ындан, Сэттэ Дабааны нөҥүөлээн, сиикэй тарыҥнары туораан, тымныыны-итиини тулуйан, Охуоскай, Айан пуортарыгар тиэрдэллэрэ. Мантан салгыы Верхоянскайга, Зашиверскайга, Орто уонна Үөһээ Халымаҕа, Ньылхаҥҥа, Үккэ айанныыр улахан айан суоллара арыллан киирэн барбыттара. Ол да иһин Амырынан атыыһыттаабыт, Дьааҥынан дьаарбаҥсалаабыт, Ньылханынан сылдьыбыт, Охуоскайынан оломноммут атыыһыттар ааттара-суоллара киэҥ Сибииргэ ньиргийэр буолара. 

1743 сыллаахха Витимтэн Дьокуускайга диэри Өлүөнэ өрүс кытылынан субуллар «Дьаам суола» баар буолар. Дьаам үлэһиттэрэ Дьокуускайга судаарыстыбаннай суолталаах почта суруктарын, докумуоннарын тиэрдиэхтэриттэн ыла киин куораттары кытта бигэ ситим олохтонор. 

Дьокуускай куорат билигин сайдыы-үүнүү аанын арыйар аартык, түөрт үйэ тухары тулхадыйбат тулааһын буолан турар. 

ГОСТИНЫЙ ДВОР

Это сказание об уникальном двухэтажном каменном сооружении, которое с середины XIX до середины XX века служило крупным торгово-коммерческим центром, где с 1848 года проводились оживленные зимние и летние ярмарки.

Читает заместитель председателя Молодежной Ассамблеи народов Якутии, заместитель муфтия Духовного управления мусульман РС(Я) Нурудин Магомедов.

С середины XIX века и до середины XX центром торговой и общественной жизни Якутска был Гостиный двор, располагавшийся на месте нынешней площади Республики.

Двухэтажное каменное здание впечатляло своими масштабами: 18 колонн по внешнему периметру, просторный внутренний двор, около сотни купеческих складов. По меркам того времени это было грандиозное сооружение.

Возведён Гостиный двор был в 1836 году на средства известных купцов. Первый этаж занимали торговые ряды и склады, а на втором находились залы для вечеров и торжеств. Здесь же располагались Городская Дума, телефонная станция, музей, библиотека и фотосалон. Над восточным входом (их было три) висел образ Николая Чудотворца. Поэтому всякий, входя сюда, крестился и кланялся святому.

С 1848 года Гостиный двор стал оживлённым местом торговли: здесь ежегодно проводились зимние и летние ярмарки. Торговали мамонтовыми бивнями и золотом, струёй кабарги и мехами, мясом и маслом, табаком и чаем, шёлковыми и ситцевыми тканями, ружьями-дробовиками и множеством других товаров. Недаром народ прозвал это место Большим базаром.

Жители улусов, приезжая в город, поражались его богатству и размерам. Они гадали, из какого камня возведены стены и как удалось прорубить в них окна и двери. Ведь в Якутске каменных зданий было совсем немного – кроме Гостиного двора, выделялись лишь Никольский храм и дом купца Кушнарёва.

Со временем Гостиный двор стал не только центром торговли, но и местом развлечений. Народ звал его Весёлым или Разудалым – Кёрдёх Кёстюнэй. Здесь угощались дорогими яствами, пили изысканные вина, играли в карты. 

После революции 1917 года Гостиный двор утратил былое значение. В советское время здесь располагались Горсовет, Якутторг, книжный магазин. А в 1957 году здание снесли: на его месте возвели площадь и установили памятник Владимиру Ленину, основателю Советского Союза.

КӨРДӨӨХ КӨСТҮҮНЭЙ

XIX үйэ ортотуттан ХХ үйэ ортотугар диэри Дьокуускай эргиэнин тэбэр сүрэҕинэн буолбут икки этээстээх таас дьиэ туһунан кэпсэнэр. Бу дьиэ сэбиэскэй кэмҥэ анала сыыйа уларыйыыта, Дьокуускай архитектуратыгар суолтата арыллар.

Бу туһунан тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Иннокентий Луковцев аахпытын истиҥ.

Көстүүнэй (Гостиный двор) диэн атыы-эргиэн дьиэтэ Дьоллоох Дьокуускай килбэйэр киинэ, туллар тутааҕа буолан, XIX үйэ ортотуттан ХХ үйэ ортотугар диэри билиҥҥи Ленин болуоссатын оннугар килэйэн-халайан турбут эбит. 

1836 сыллаахха Таас Көстүүнэй ааттаах-суоллаах атыыһыттар үптэригэр тутуллан, куорат биир талба тутуута буолан тахсыбыт. Тас өттүттэн 18 тулааһын баҕана тирэхтээх, ис өттүгэр киэҥ тиэргэннээх, сүүстэн тахса атыы ыскылаатын батарар, икки этээстээх баараҕай уорук эбитэ үһү. Маҥнайгы араас табаары атыылыыр, хаһаанар лааппылар, иккис этээһигэр дьоро тэрээһиннэри ыытар киэҥ саала бааллар эбит. Ону тэҥэ манна куорат уумата, төлөпүөн ыстаансыйата, түмэл, бибилэтиэкэ, хаартыскаҕа түһэрэр хос үлэлииллэр эбит. Көстүүнэй үс улахан ааннааҕыттан илиҥҥи аанын үрдүгэр Ньукуола Чудотворец мөссүөнэ ыйанан турара. Ол иһин атыылаһа кэлбит куорат-тыа дьоно сибэтиэй сэбэрэтин иннигэр тохтуу түһэн, кириэс охсунан баран киирэллэр эбит. 

1848 сылтан Дьокуускайга кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы дьаарбаҥка тэриллэр буолуоҕуттан манна улахан атыы-эргиэн саҕаламмыт, үп-харчы хамсаабыт. Сэлии муоһун, кыһыл көмүһү, бүүчээн ыытын, киис-кырса тириитин тэҥэ эти, арыыны, табааҕы, чэйи, арсыынынан солко, сиитэс таҥаһы, доруоп сааны, о.д.а. атыылыыллар эбит. Ол да иһин бу дьиэни куорат олохтоохторо Улахан баһаар диэн ааттаабыттар. 

Тыа дьоно, куоратчыттар Таас Көстүүнэй улуу уоругун сөҕө-махтайа көрөллөрө. Дьокуускай таас дьиэлэриттэн оччотооҕу кэмҥэ үһү-номох курдук Ньукуола таҥаратын дьиэтин, Хапсыын уолун дьиэтин, Таас Көстүүнэй таас уораҕайдара аатыраллара. Ол дьиэлэри туох таастан оҥороллоро буолуой, кэлим тааһы суоран түннүктүүллэрэ-үөлэстииллэрэ эбитэ дуу диэн таайа сатыыллар эбит (Винокуров И.Д.-Чаҕылҕан. Мин Сахам сирин киинэ (Центр моей Якутии), 1948 – рукоп. рассказа хранится в Ф. 4. Оп.11. Д.46 (АЯНЦ СО РАН)).

Таас Көстүүнэй атыы арааһа, оонньуу-битии эриэккэһэ ыытыллыбыт сирэ буолар. Баай, эргиэмсик дьон ас бастыҥын аһаан, арыгы күндүтүн иһэн, хаарты оонньоон сылдьыбыттар. 1917 сыллаахха күн-дьыл тиэрэ эргийэн, сэбиэскэй былаас олохтоммут кэмигэр Таас Көстүүнэй урукку күүһэ-кыаҕа намыраан, сураҕа-садьыга уурайан, Дьокуускай горсовет, Якутторг тэрилтэтэ, кинигэ маҕаһыына арыллан үлэлээбиттэр. 1957 сыллаахха Таас Көстүүнэйи көтүрэ охсон, киэҥ-куоҥ болуоссаты туппуттар, Ленин пааматынньыгын туруорбуттар.

ГОРОДСКАЯ ТЮРЬМА

О Якутской тюрьме и ее обитателях – о графах, декабристах, каторжанах, якутском разбойнике и секретном учреждении НКВД.

Читайте увлекательный рассказ в исполнении основателя журнала «Журфикс», общественного деятеля и журналиста Яны Угаровой.

В 1653 году вышел указ, по которому людей, совершивших преступления против власти, стали отправлять в Якутию – «тюрьму без решёток». Так Россия узнала об этом бесконечно далёком и холодном крае вечных снегов и льдов. Во времена правления Елизаветы Петровны сюда ссылали политических заключённых, уголовников и сектантов, примкнувших к различным религиозным течениям.

Все тяготы суровой ссылки познали сосланные в середине XVIII века на Колыму граф Михаил Головкин с супругой Екатериной, а также графиня Анна Бестужева, жившая в Якутске.

Местные жители помнят рассказы о тех, кто прошёл через испытание холодом, но выстоял и внёс вклад в развитие края. В городских преданиях сохранились истории о декабристе Александре Бестужеве-Марлинском, жившем в домике в Глухом переулке, и о «романовке» – вооружённом восстании политссыльных, которое всколыхнуло размеренную жизнь Якутска.

В пригородах – Мархе и Магане – поселились скопцы. О них ходили удивительные рассказы: они выращивали пшеницу, картофель, огурцы, арбузы, не страшась долгой и холодной зимы. Но у этой общины была странная традиция – оскоплять себя, стремясь уподобиться святому духу и избежать плотского греха.

На улице Дзержинского стояла городская тюрьма, окружённая высоким тыном из остроконечных кольев. Жителям деревень, приезжавшим по делам в город, рассказывали жуткие истории: будто на кольях застрял сам дух тюрьмы, и по ночам он воет и плачет.

Здесь провёл десять лет легендарный Василий Манчаары. По преданию, он был прикован железными цепями, но, чтобы размять тело, легко перепрыгивал через высокий тын, бегал вокруг двора или взбирался на крышу тюремного здания. Горожане, видевшие это, восхищались его силой, ловкостью и удалью. Позднее Василий Никифоров-Кюлюмнюр, писатель, лидер якутской интеллигенции, сам оказавшийся узником этой тюрьмы, глубоко впечатлился тем, что сидит в том же месте, где содержали Манчаары. Вероятно, именно это побудило его создать драму о национальном герое.

В центре города находилась неприметная для посторонних внутренняя тюрьма НКВД. Она поглотила сотни выдающихся людей своего времени. Говорили, что арестованных вели в уборную, амбулаторию, карцер, к следователям и даже в расстрельный подвал по подземным ходам – бежать отсюда было невозможно. Эти слухи подтвердил один из узников – писатель Василий Яковлев-Далан, подвергшийся репрессиям по делу Башарина «о буржуазном национализме» в 1952–1954 годах.

Таковы мрачные легенды о якутской тюрьме, давно снесенной и исчезнувшей с лица земли, но сохранившейся в памяти народа.

КУОРАТ ТҮРМЭТЭ

1653 сылтан саҕалаан Арассыыйа саарыстыбата Саха сиригэр политическэй сыылынайдары, холуобунай буруйдаахтары уонна көҥүллэммэт итэҕэл сиэктэлэрин батыһааччыларын ыытар этэ. Нуучча ааттаах-суоллаах дьоно былаастан туоратыллан, манна олоро сылдьыбыттара биллэр. Норуот номоҕор киирбит Манчаары Баһылай уонна саха уһулуччулаах сырдатааччыта, эмиэ хаайыыга сыта сылдьыбыт Василий Никифоров-Күлүмнүүр олохторун ситимэ ойууланар. XX үйэ ортотугар НКВД түрмэтэ буолан манна элбэх буруйа суох киһи сыппыта кэпсэнэр.

Бу туһунан Хомус түмэлин дириэктэрэ Дмитрий Бястинов аахпытын истиҥ.

1653 сыллаахха анал уураах тахсан, сокуону, былааһы утарбыт дьону «эрэһээҥкэтэ суох түрмэҕэ» – Саха сиригэр утаарар үгэстэммиттэрэ. Ити курдук ыраах, тымныы, муус кыраай дойду туһунан суоһар сурахтар бүтүн Арассыыйаҕа тарҕаммыттара. Елизавета Петровна сарыысса ыраахтааҕылыыр кэмигэр политическай буруйу оҥорбут дьону, холуобунньуктары уонна итэҕэл араас көрүҥэр сыстыбыт сектаннары Саха сиригэр ыыталлара. 

XVIII үйэ ортотугар Халымаҕа утаарыллыбыт граф Михаил Головкин, кини кэргэнэ графиня Екатерина Головкина, Дьокуускайга олорбут графиня Анна Бестужева хотугу дойду тыйыс тыынын, сыылка эрэйин, муҥун эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ. 

Тымныынан тургутууну ааһар аналламмыт дьон өлөр өлүүнү кыайан, хотугу дойдуга сайдыыны аҕалбыттарын дьон-сэргэ эмиэ билэр. Ол курдук Глухой переулок биир самнайбыт дьиэтигэр декабрист Александр Бестужев-Марлинскай олорбута билиҥҥээҥҥэ диэри куорат сэһэнэ буолан хаалбыт. Романов атыыһыт дьиэтигэр политсыылынайдар сэбилэниилээх утарсыылара Дьокуускай куорат чуумпу олоҕун аймаан ылбытын эмиэ билэбит.

Дьокуускай куорат кытыытыгар Мархаҕа, Маҕаҥҥа олорбут аттакылар хотугу дойду чыҥкынас тымныытыттан толлубакка, бурдугу, хортуоппуйу, оҕурсуну, арбууһу үүннэрэллэрин дьон кэпсэл оҥостубут. Аттакылар биир дьикти адьынаттара диэн сибэтиэй тыыҥҥа майгылыы сатаан, төрөөбөт-ууһаабат гына эпэрээссийэ оҥостон кэбиһэллэрэ эбитэ үһү.

Куорат түрмэтэ Дзержинскэй уулуссаҕа турбут. Түрмэ урут уһуктаах баҕаны мастары кэккэлэппит үрдүк олбуордаах эбит. Онно остуруок абааһыта үөлүллэн ытыыра үһү диэн дьулаан сурахтар тыа кэнэн дьонун куттууллар эбит. 

Норуот үһүйээнигэр киирбит Манчаары Баһылай Дьокуускай түрмэтигэр уон сыл устата сыапка хараҕаланан хаайыллан сыппыта үһү. Кини сүүрүөн-көтүөн, хамсаныан баҕардаҕына, хаайыы үрдүк олбуорун нөҥүө ойон тахсан, остуруок тула сүүрэр, түрмэ дьиэтин үрдүгэр ыттан ойор-тэбэр эбит. Онуоха кини кыаҕын-күүһүн куорат дьоно сөҕө-махтайа көрөрө эбитэ үһү. Саха биир тумус туттар киһитэ Василий Никифоров-Күлүмнүүр, хаайыллан баран, Манчаары сыппыт сиригэр киирбитин долгуйа истибит, ол иһин тус дьылҕатыгар ханыылаан буолуо, Манчаары уобараһын дырааматыгар үйэтиппит. 

Сүүһүнэн чулуу дьону мэҥиэстибит НКВД ис түрмэтэ биллибэтэрбин-көстүбэтэрбин диэбиттии өр кэмҥэ куорат ортотугар кирийэн-саһан турбут. Хаайыы камераларыттан быһа сир аннынааҕы холлорооннорунан уборнайга, амбулаторияҕа, карцерга, силиэдэбэтэллэр хосторугар, ытар бадыбаалларыгар илдьэллэрэ, мантан сатаан куотар кыах суох буолара диэн Василий Яковлев-Далан, 1952–1954 сылларга Баһаарын дьыалатынан оруна суох репрессиялана сылдьыбыт суруйааччы, курутуйа ахтыбыта баар. 

Билигин көтүллүбүт, сирдиин симэлийбит былыргы Дьокуускай түрмэтин туһунан курус, санньыар номох итинник.

КЛУБ ПРИКАЗЧИКОВ

Нынешние поколения якутян мало знают о событиях после Русско-Японской войны в России 1904 года и Первой Русской революции 1905 года. В то время общественная жизнь в огромной империи бурлила и расцветала разными красками. Одним из ярких проявлений общественных изменений был клуб приказчиков города Якутска. 

Слушайте рассказ в исполнении заместителя министра культуры и духовного развития Республики Саха (Якутия) Марины Силиной.

1906 год для жителей Якутска начался необычно. Несмотря на лютый мороз, 3 января горожане собрались в «Клубе приказчиков», чтобы увидеть первую постановку олонхо на сцене. В лицах был сыгран героический эпос «Бэриэт Бэргэн» на якутском языке.

Роли исполнили известные олонхосуты и деятели культуры — Мария Андросова-Ионова, Пётр Охлопков-НаараСуох, Алексей Кулаковский и другие. Инициатором создания клуба стал адвокат Василий Никифоров-Кюлюмнюр, человек широко известный в городской среде. Никогда ранее олонхо не ставили в виде сценического представления, и потому спектакль вызвал восхищение у всех – и якутов, и русских. О постановке писали газеты и журналы далеко за пределами Якутии.

В начале ХХ века в Якутске почти не было мест для досуга, поэтому открытие «Клуба приказчиков» в 1905 году заметно оживило городскую жизнь. Здесь ставили спектакли, проводили собрания, читали публичные лекции, устраивали вечера.

В 1908 году клуб получил собственное здание в центре города, над Талым озером, где сегодня проходит улица Кирова. Постановка на якутском языке произведения Льва Толстого «От ней все качества» в 1912 году имела большой успех у публики. А в 1916-м на сцене клуба состоялась премьера драмы Анемподиста Софронова-Алампа «Бедный Яков».

С 1917 года клуб стал центром сторонников революции. Здесь кипела просветительская работа, проходили собрания, обсуждения, жаркие дискуссии. Классик русской литературы Максим Горький, поддерживая деятельность клуба, прислал в его библиотеку книги.

Во время Февральской революции со сцены клуба звучали пламенные речи знаковых политических деятелей Емельяна Ярославского, Максима Аммосова, Платона Ойунского. 16 марта 1917 года здесь состоялся митинг с участием рабочей бедноты, социал-демократов и эсеров. После спектакля на сцену поднялся Емельян Ярославский и потребовал от губернатора области барона Тизенгаузена сложить полномочия и передать власть Совету депутатов рабочих и солдат. Губернатор признал власть народа, заявил о готовности служить ему и в знак приветствия новой власти расцеловался с представителями Совета – Григорием Охнянским и Григорием Петровским. По воспоминаниям современников, Охнянский, вытирая губы, сказал: «Каким же горьким бывает, оказывается, поцелуй Иуды».

Так «Клуб приказчиков» стал не только частью культурной и общественной жизни Якутска, но и символом перемен, предвестником новой эпохи. 

БИРИКЭЭСЧИКТЭР КУЛУУПТАРА

Саха дьонун санаатын саҕахтара кэҥииригэр улахан суолтаны 1906 сылтан биир тэрилтэ үлэтэ ылбыта. Ол тэрилтэ – Бирикээсчиктэр кулууптара. Бу кулууп үлэтигэр кыттыспыт дьон ааттара бэйэтэ да барытын этэ сылдьар: олоҥхоһуттар Мария Андросова-Ионова, Петр Охлопков-Наара Суох, суруйааччы Алексей Кулаковскай, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, о.д.а.

Тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Гаврил Менкяров толоруутугар устуоруйаны сэгэтэн көрүҥ.

Дьокуускай куорат олохтоохторугар 1906 сыл уратытык саҕаланна. Тохсунньу 3 күнүгэр, томороон тымныыны аахсыбакка, куорат дьоно «Бирикээсчиктэр кулууптарыгар» бэрт дьикти тэрээһиҥҥэ тоҕуоруһа муһуннулар. Бу күн «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн» диэн олоҥхону кулууп сыанатыгар сахалыы тыллаах испэктээк оҥорон, оонньоон көрдөрдүлэр. Артыыстар дьон-сэргэ билэр дьоно, олоҥхоһуттар Мария Андросова-Ионова, Петр Охлопков-Наара Суох, Алексей Кулаковскай, о.д.а. этилэр. Кулууп арылларыгар сүүрбүт-көппүт киһи эмиэ бэккэ биллэр, албакаат идэлээх Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр этэ. Олоҥхо сыанаҕа хаһан да туруорулла илик буолан, нууччалыын-сахалыын бары сөхпүттэр-махтайбыттар. Испэктээк туһунан соҕуруу хаһыаттар, сурунааллар суруйбуттар.

ХX үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай куоракка дьону сэргэхситэр, сайыннарар тэрилтэ суоҕа. Онон 1905 сыллаахха «Бирикээсчиктэр кулууптара» арыллыаҕыттан дьон-сэргэ испэктээк көрөн, лиэксийэ истэн, мунньах ыытан, биэчэргэ сылдьан олус сэргэхсийбит. 

1908 сыллаахха куорат хабыллар хаба ортотугар, билиҥҥитэ Киров уулуссаҕа, Таалай Күөл үрдүгэр кулууп дьиэтэ тутуллубут, онон үлэ-хамнас күөстүү оргуйбут.

1912 сыллаахха Лев Толстой «От ней все качества» диэн айымньытын сахалыы тылынан оонньоон көрдөрбүттэрин куорат олохтоохторо эҕэрдэлии көрсүбүттэр. Анемподист Софронов–Алампа «Дьадаҥы Дьаакып» дыраамата 1916 сыллаахха аан маҥнай бу кулуупка турбут.

1917 сылтан кулууп өрөбөлүүссүйэни өйөөччүлэр ыстааптара буолбут. Сырдатар-сайыннарар үлэ, араас мунньах, мөккүөр өссө киэҥник ыытыллыбыт. Максим Горькай кулууп үлэтин өйөөн, бибилэтиэкэҕэ элбэх кинигэ ыыппыт. 

Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ саҕана Емельян Ярославскай, Максим Аммосов, Платон Ойуунускай төлөннөөх тылы-өһү кулууп сыанатыттан элбэхтэ эппиттэр-тыыммыттар.

1917 сыл кулун тутар 16 күнүгэр «Бирикээсчиктэр кулууптарыгар» хас да күн устата үлэһит-хамначчыт дьон, социал-демократтар, эсердэр буолан мунньах оҥорбуттар. Емельян Ярославскай испэктээк кэннэ сыанаҕа тахсан, уобалас күбүрүнээтэрэ барон Тизенгаузентан «былааскын уһул, куорат дууматын үлэһит-саллаат депутаттарын сэбиэтигэр былааскын биэр» диэн модьуйбут. Онуоха күбүрүнээтэр: «Мин норуот былааһын билинэбин, былааспын биэрэбин. Норуот үлэлээ диэтэҕинэ, үлэттэн аккаастаныам суоҕа, норуот туһугар үлэлиэм», – диэн тыл этэн баран, саҥа былаас дьонун уруйдуубун диэн Охнянскайы, Петровскайы кытта уураспыт. Онуоха Охнянскай, уоһун сотто-сотто: «Иуда уурааһына аһыы да буолар эбит», – диэн хардарбыта үһү диэн кэпсээн баар.

«Бирикээсчиктэр кулууптара» ити курдук Саха сирин дьонун өйө-санаата сайдар, икки үйэ алтыһыытыгар олох-дьаһах уларыйар кэмигэр биллэр-көстөр суолталаах эбит.  

ТРОИЦКИЙ СОБОР

Один из главных соборов Якутска многое повидал на своем более чем трехсотлетнем веку. Это здесь по воле просветителя, признанного впоследствии святым, полтора столетия назад впервые прозвучала молитва на якутском языке. Именно в этом здании якутская труппа театра вместе с выдающимися деятелями якутской культуры ставила легендарные довоенные спектакли. Именно тут первые шаги делал якутский балет. 

Слушайте историю в исполнении председателя Союза художников РС(Я) Ольги.

В начале улицы Каландарашвили возвышается старое здание, ныне находящееся на реставрации. Это один из древнейших памятников Якутска, свидетель его прошлого, одно из первых каменных сооружений, возведённых на вечной мерзлоте, – Троицкий кафедральный собор, построенный по велению самого Петра Первого.

Строительство началось в 1708 году, когда из Иркутска прибыл архиерей Варлаам. Он совершил православный обряд освящения, заложив под основание будущего храма мощи святой великомученицы Варвары. Двадцать лет спустя, в 1728 году, собор распахнул двери для прихожан. В 1859 году здесь впервые прозвучала служба на якутском языке, которую провёл святитель Иннокентий (Вениаминов). Для горожан того времени это стало событием особой значимости.

В 1915 году, спустя два века со дня основания, началась реставрация. На благое дело щедро пожертвовал один из богатейших купцов Якутска – Гаврил Никифоров, известный как Манньыаттаах Уола.

Но грянула новая эпоха. Власть оказалась в руках атеистов, и начались гонения на верующих. В 1929 году при большом стечении народа с собора сбросили купол, сняли тяжёлый колокол, два столетия возвещавший округу своим звоном. Одни приветствовали эти перемены, другие – с ужасом наблюдали за бесчинствами новой власти.

В советское время бывший храм веры превратился в храм искусства. В 1925 году здесь был поставлен первый спектакль – комедия Николая Неустроева «Злой дух». Эти стены хранят память о тех, кто создавал культуру Якутии. Здесь работал Анемподист Софронов-Алампа – прозаик, поэт, основоположник национальной драматургии; звучала музыка Марка Жиркова, первого профессионального композитора республики; творил Генрих Литинский, заложивший основы якутской музыкальной школы, и Грант Григорян, один из её создателей. На этой сцене блистала Екатерина Захарова, прозванная современниками «якутским жаворонком», а танец Аксении Посельской – первой балерины республики – открывал новые горизонты искусства. С ними рядом росло целое поколение талантливых сыновей и дочерей Якутии.

Неудивительно, что с этим зданием связаны легенды. Говорят, в вечерней тишине здесь можно услышать чарующий голос, а в проёмах старинных стен – увидеть мимолётный силуэт таинственной дивы…

Именно под этим сводом маленькая Якутская труппа выросла сначала в Национальный театр, а затем – в Музыкально-драматический. В разные годы здесь размещались Театр эстрады и музыкальный салон «Чароит». Порой кажется странным, что некогда священное сооружение стало местом увеселений и зрелищ. Но, быть может, именно поэтому оно стало свидетелем и рождений, и утрат, борьбы тьмы и света, смены эпох и нравов.

Сегодня Троицкий собор возвращён Якутской епархии, и в нём ведутся масштабные реставрационные работы.

ТРОИЦКАЙ СОБУОР

Бу собуор устуоруйата 1708 сылтан саҕаланар. 1859 сыллаахха манна сахалыы тылынан бастакы сулууспа ыытыллыбыта – аккыырай Иннокентий Вениаминов сахалыы малыыппаны ыллаан доллоһуппута. Бу дьиэҕэ сэбиэскэй кэмҥэ саха тыйаатыра сайдыы суолугар үктэммитэ, аатырбыт Николай Неустроев, Анемподист Софронов-Алампа, Былатыан Ойуунускай үлэлээбиттэрэ, саха балета эмиэ манна бастакы хардыыларын оҥорбута. 

Бу туһунан Саха тыйаатырын артыыһа Айаал Аммосов толоруутугар истиҥ.

Дьокуускай куорат саамай кырдьаҕас тутуута, ирбэт тоҥҥо турар таас дьиэлэртэн биир бастакылара, Петр I көҥүлүнэн тутуллубут Троицкайдааҕы кафедральнай собуор история биир кэрэһитэ буолан, Каландарашвили уулуссатыгар турарын көрбүт буолуохтааххыт.

1708 сыллаахха Иркутскайтан Варлаам аккыырай кэлэн, православнай итэҕэл сиэрин-туомун тутуһан, Сибэтиэй Балбаара уҥуоҕун кырамтатын акылаат анныгар уган, таҥара дьиэтин тутууга бастакы олук охсуллубут. Таҥара дьиэтэ 1728 сылтан үлэлээбит. 1859 сыллаахха манна сахалыы тылынан маҥнайгы сулууспа ыытыллыбыт. Сахалыы малыыппаны аккыырай Иннокентий (Вениаминов) ыллаан доллоһуппут. Ол куорат дьонугар барыларыгар олус дьикти уонна долгутулаах буолбут.

Икки үйэ кэриэтэ турбутун кэннэ, 1915 сыллаахха таҥара дьиэтин чөлүгэр түһэрии үлэтэ саҕаламмыт. Ааттаах-суоллаах атыыһыт Гаврил Васильевич Никифоров–Манньыаттаах Уола бу үлэҕэ үгүөрү үбү-харчыны куппута эбитэ үһү диэн кэпсииллэр. 

Ол кэннэ үйэ уларыйан, итэҕэли, таҥараны мэлдьэһэр кэмнэр ааҥнаан кэлэллэр. 1929 cыллаахха Собуор куупалын суулларар сурахтарын истэн, үгүс куорат дьоно тоҕуоруспута эбитэ үһү. Үс үйэ тухары лоҥкунас тыаһынан кырдьаҕас куораты сэргэхситэ турбут улахан куолакал сууллубутун сорохтор дьулайа, сорохтор хайгыы көрбүттэр.

Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ ускуустуба хараамыгар кубулуйар – 1925 сыллаахха Норуодунай тыйаатыр Николай Денисович Неустроев «Куһаҕан тыын» кэмиэдьийэтин куорат дьоно сэҥээрэ, хайгыы көрбүттэр. Анемподист Софронов-Алампа, Былатыан Ойуунускай, Василий Местников, Марк Жирков, Генрих Литинскай, Гран Григорян, Екатерина Захарова, Аксения Посельская уо.д.а. талба талааннаах дьон күлүмнэс мөссүөннэрин бу дьиэ эркиннэрэ өйдөөн хааллахтара. 

Ол да иһин куорат биир номоҕо – эргэ таҥара дьиэтигэр иҥэн хаалбыт дьикти-кэрэ куолас туһунан эбит. Биир эмэ чуумпу киэһэ быраҕыллыбыт тыйаатыр иһиттэн дьикти-чуор куолас иһиллэн ааһар, ону кытта талыы-талба дьахтар күлүгэ көстөн ылар диэн кэпсииллэр.

Бу дьиэттэн Саха труппата Национальнай тыйаатыр, Музыкальнай-драматическай тыйаатыр буола сайдан, баараҕадыйан тахсар. Араас кэмҥэ манна Эстрада тыйаатыра, «Чароит» тэрилтэ олохсуйан олорбут. Уруккута таҥараҕа тиксэр ытык сиргэ үҥкүү-битии, көр-күлүү дуораһыйа сылдьыбыта эмиэ дьикти этэ. История араас чахчытын билэн, олох уонна өлүү, сырдык уонна хараҥа, бүгүн уонна сарсын кирбиитин көрөн турар үйэлээх тутуу дьылҕата итинник.   

Билигин бу Троицкай Собуор Саха сиринээҕи епархия бас билиитигэр бэриллэн, таҥара дьиэтин чөлүгэр түһэриигэ элбэх үлэ ыытылла турар.

КУПЕЦ СЭРБЭКЭ

Знаменитый купец, один из успешных предпринимателей и богатейших людей Якутии конца XIX – начала XX века. Он финансировал женскую прогимназию, церкви, принимал участие в создании больниц в Якутске и приисках, открывал бесплатные столовые для неимущих. 

Послушайте увлекательный рассказ о нем в исполнении актрисы Русского театра Ксении Зыковой.

С давних времён народ любил рассказывать истории о смелых купцах, что в поисках богатства и удачи уходили в необъятную тайгу, добирались до Нелькана, вели торговлю по Амуру и обходили суровое побережье Охотского моря.

Одним из таких предприимчивых людей дореволюционной эпохи был Николай Эверстов–Сэрбэкэ, имя которого знали во всей Сибири. Уроженец Модутского наслега Намского улуса, он сколотил своё состояние на торговле пушниной, мамонтовой костью, кабарговой струёй, привозил в Якутию чай, табак и другие необходимые товары. Именно Сэрбэкэ первым завёз сюда чай – напиток, терпкий вкус которого быстро полюбился якутам.

По воспоминаниям современников, это был крупный, статный старик со светлой кожей и рыжеватыми волосами, с жесткими усами и короткой бородкой. Хотя обладал редким для тех времён богатством, жил просто и приучал к этому семью и шестерых детей. А вот в деловых поездках по центральным губерниям страны Николай Дмитриевич преображался: надевал чёрный фрак и шляпу, белоснежную сорочку и перчатки, останавливался в лучших гостиницах, питался в дорогих ресторанах, ездил в карете.

В 1888 году Сэрбэкэ первым из якутов достиг звания купца первой гильдии и через два десятилетия вошёл в четвёрку богатейших торговцев края. Его связи были обширны: он сотрудничал с крупными российскими компаниями, был знаком с влиятельными предпринимателями Москвы, Иркутска, Кяхты.

Но Николай Дмитриевич вошёл в историю не только как удачливый торговец: он первым из якутов стал банкиром. По инициативе губернатора Ивана Крафта в Якутске был открыт Общественный банк, основные средства которого вложил именно Сэрбэкэ – 60 000 рублей из собственных сбережений.

Купец заботился о городе. На средства, крутившиеся в «Якутском городском общественном Н.Д. Эверстовабанке», был построен приют для бедных. Сэрбэкэ жертвовал деньги на строительство женской гимназии, церквей, помогал облегчить условия жизни заключённых. Он открывал бесплатные столовые и избы-читальни в Якутске и на приисках Бодайбо, поддерживал молодых предпринимателей и простых людей, выдавая им ссуды. Недаром он пользовался заслуженным уважением земляков.

За свои заслуги Сэрбэкэ был удостоен знака отличия «Потомственный почётный гражданин», а в 1894 году награждён серебряной медалью на Анненской ленте.

Николай Дмитриевич прожил долгую жизнь и скончался в возрасте восьмидесяти восьми лет. По старой традиции он сам приготовил всё необходимое для прощания со Срединным миром. Говорили, что специально выписал издалека дубовый гроб. Когда люди собрались проводить его в последний путь, они были поражены: гроб оказался необычайно тяжёлым. Открыв его, люди обнаружили двойное дно, где старый купец спрятал свои богатства – золотые монеты, украшения из самоцветов и деньги. Так сложилась легенда о Сэрбэкэ, сохранившаяся в народной памяти и в советские годы.

Именем Николая Эверстова-Сэрбэкэ в свое время была названа улица в Якутске, ныне это улица Аржакова. В старом здании его банка долгое время размещался Музей музыки и фольклора народов Якутии.

Яркая жизнь купца Сэрбэкэ навечно вписана в историю города Якутска.

СЭРБЭКЭ АТЫЫҺЫТ

Бу номох түүлээҕинэн, чэйинэн, табаҕынан, сэлии муоһунан эргинэн байбыт, халыҥ хапытаалы оҥорбут Николай Дмитриевич Эверстов-Сэрбэкэ диэн бөдөҥ атыыһыт туһунан кэпсиир. Биһиги кинини тоҕо махтана ахтабытый? 

Ырыаһыт Прасковья Варламова-Умсуура толоруутугар кэпсээннэ истиҥ.

Урут-уруккуттан үгүөрү үбү көтөхпүт, халыҥ харчыны хамсаппыт, Ньылханынан сылдьыбыт, Охуоскайынан оломноммут, Амырынан атыыһыттаабыт улуу эргиэмсиктэр ааттара уос номоҕор киирэрэ, кэрэ кэпсээн буолара.

Николай Дмитриевич Эверстов–Сэрбэкэ албан аата ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана киэҥ Сибиир киэлитигэр киэҥник иһиллэр этэ. Нам Модутуттан төрүттээх-уустаах Николай Дмитриевич түүлээҕинэн, чэйинэн, табааҕынан, сэлии муоһунан, бүүчээн ыытынан эргинэн байбыта, халыҥ хапытаалы оҥорбута. Саха сирин дьоно кини лааппыларыттан «чэй» диэн ааттаах хабархай сыттаах сонун аһы аан маҥнай атыылаһан амсайбыттара.

Куорат дьоно кини туһунан сырдык хааннаах, кытархайдыҥы баттахтаах, тор курдук бытыктаах улахан оҕонньор этэ диэн ахталлар. Николай Дмитриевич олус баай эрээри, дьиэ кэргэнин, алта оҕотун бэрт судургутук иитэр, боростуойдук аһыыр-таҥнар киһи эбитэ үһү. Ол эрээри Арассыыйа куораттарыгар табаар атыылаһа, эргинэ бардаҕына, мааны, чэбэр көрүҥүнэн дьону сөхтөрөрө дииллэр: хара фрак сон, хара сэлээппэ, маҥан ырбаахы, бэрчээккэ кэтэр, мааны гостиницаларга хонор, бастыҥ рестораннарга аһыыр, каретанан эрэ айанныыр.

1888 сыллаахха Сэрбэкэ сахалартан бастакынан маҥнайгы гильдиялаах атыыһыт буолар, 1909 сыллаахха Саха сирин түөрт саамай баай атыыһытын ахсааныгар киирэр. Николай Дмитриевич киэҥ ыырдаах, далааһыннаах сырыылаах атыыһыт буолан, Арассыыйа бөдөҥ хампаанньаларын кытта үлэлэһэрэ. Москуба, Иркутскай, Кяхта улахан атыыһыттарын кытта эн-мин дэсиһэрэ. 

Киэҥ көрүүлээх, улаҕалаах өйдөөх Сэрбэкэ оччолорго саха эрэ барыта санамматах дьыалатыгар ылсар – бааны олохтуур. Күбүрүнээтэр Иван Крафт көҕүлээһининэн арыллыбыт бу уопсастыбаннай баан сүрүн хапытаалын – 60000 солкуобайы – кини биэрэр.

Сэрбэкэ атыыһыт Дьокуускай куорат сайдарыгар өйүн-санаатын уурбут. «Н.Д. Эверстов Дьокуускай куораттааҕы уопсастыбаннай бааныгар» «эргийбит» сорох үп дьадаҥылары көрөр-харайар дьиэ тутуутугар барбыт. Атыыһыт кыргыттар гимназияларыгар, таҥара дьиэтигэр уонна хаайыылаахтар олохторун чэпчэтэргэ харчынан элбэхтэ көмөлөспүт. Дьокуускайга уонна Бодойбо бириискэлэригэр босхо остолобуойдары, ааҕар балаҕаннары арыйтарбыт. Эдэр эргиэмсиктэргэ да, кыра-хара дьоҥҥо да иэс харчы биэрэн, күүс-көмө буолар эбит.

Дьэ ол иһин Сэрбэкэ атыыһыт дьон-сэргэ улаханнык ытыктыыр, тумус туттар киһитэ эбит. «Төрүт-уус бочуоттаах гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Сэрбэкэ атыыһыт, балачча кырдьан баран, 88 сааһыгар өлбүт. Урукку дьон сиэринэн орто дойдуттан арахсар чааһыгар эрдэттэн бэлэмнэнэн, дууп мастан оҥоһуллубут хоруоп сакаастаан аҕалтарбыт. Кинини тиһэх суолугар атаара кэлбит дьон оҕонньор хоруоба олус ыараханын дьиктиргээбиттэр. Онтон арыйан көрбүттэрэ – хоруоп икки хос түгэхтээх буолан биэрбит. Онно толору көмүс манньыат, күндү таастан оҥоһуллубут киэргэл, баһаам элбэх харчы угулла сылдьара үһү диэн омуннаах номох сэбиэскэй кэмҥэ тарҕаммыт эбит. 

Николай Дмитриевич Эверстов-Сэрбэкэ аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыта үһү. Баан урукку дьиэтигэр Саха сирин норуоттарын муусукатын уонна фольклорун түмэлэ үлэлии сылдьыбыт.

Николай Дмитриевич Эверстов-Сэрбэкэ дохсун олоҕо – Дьокуускай куорат биир кэрэ номоҕо.

НИКОЛЬСКИЙ ХРАМ

Величественная история храма Святого Николая в Якутске, от его основания в 1718 году через благочестивые деяния купца Шилова и первого якутского литератора Афанасия Уваровского, освящение святителем Иннокентием до советского разорения и современного возрождения. Оно живое свидетельство непреходящей силы веры и духовного наследия, хранимого в священных реликвиях и святых мощах этого старого храма.

Историю читает директор креативного кластера «Квартал труда» Наталья Нарушевич.

С давних времён украшением Якутска является Градо-Якутский Никольский храм. Его строительство началось в 1718 году, и с тех пор он трижды переносился, пока окончательно не обосновался на возвышенности — там, где ныне пересекаются улицы Лермонтова и Октябрьская.

Существующее каменное здание возводилось четыре года при деятельном участии купца второй гильдии Ивана Шилова, пожертвовавшего на него собственные средства. Камень для кладки и глину для кирпича привозили из-под Табагинского мыса. Сам Шилов был известен как меценат: всё своё состояние он отдавал на строительство храмов в Якутии.

Архиереем Никольского храма был назначен прибывший из Аляски Святитель Иннокентий (Вениаминов). 22 мая 1852 года, в день Святого Николая, он собственноручно освятил новый храм и провёл в нём первое богослужение.

Церковь предназначалась для погребальных обрядов. Внутри её ограды хоронили горожан разных сословий. У самого входа, справа, покоится Иван Шилов-младший – «за немеркнущие благодеяния в пользу церкви». Здесь же нашёл вечный покой Афанасий Уваровский, автор «Воспоминаний» — первого литературного произведения на якутском языке. Постепенно кладбище разрасталось, но в советские годы при застройке города его сровняли с землёй. Сегодня над старинными могилами пролегают улицы и стоят жилые кварталы.

Старожилы рассказывают, что в 1920 году во дворе храма сотрудники ГПУ без суда и следствия расстреляли служителей церкви. Позднее здание использовалось как склад, клуб, библиотечный коллектор. Восстановление святыни началось лишь в 1991 году.

С давних времён в Никольской церкви хранятся православные реликвии. Немногие знают, что в её алтаре покоится частица Животворящего древа Креста Господня – дар святителя Иннокентия, уже в сане митрополита Московского и Коломенского. Удивительно, что в далёком северном городе бережно хранится величайшая святыня двухтысячелетней давности.

Ещё одной драгоценной реликвией является частица мощей Святого Николая, жившего в IV веке. А в 1997 году Патриарх Московский Алексий II передал в золотом ковчеге мощи самого святителя Иннокентия, столь много сделавшего для распространения и укрепления православия в Якутии. С тех пор каждую весну совершается крестный ход, во время которого эта святыня показывается прихожанам и жителям города.

Такова история Градо-Якутского Никольского храма – свидетеля многих испытаний и хранителя памяти прошлого.

НЬУКУОЛА ТАҤАРАТЫН ДЬИЭТЭ

«Саха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта» диэн аатынан биллэр Афанасий Уваровскай бу таҥара дьиэтигэр быһаччы сыһыаннаах эбит. Ону таһынан 1852 сыллаахха Аляскаттан кэлбит аккыырай олоҕо эмиэ бу дьиэни кытта ситимнээх. 

Ньукуола таҥаратын дьиэтин туһунан кэпсээни аахта «Тооку» оҕо ханаалын дириэктэрэ Анна Кириллина.

Дьокуускай мөссүөнүн былыргыттан тупсаран турар талба тутуу – Ньукуола таҥаратын дьиэтэ. Бу православнай храм 1718 сылтан саҕалаан үс төгүллээн төхтүрүйэн, тиһэҕэр Лермонтов уонна Октябрьскай уулуссалар быһа охсууларыгар сыыр үрдүгэр тутуллубут. 

Ньукуола храмын билиҥҥи таас уораҕайын тутуу үлэтэ 2-с гильдиялаах атыыһыт Иван Шилов салалтатынан, кини биэрбит үбүнэн ыытыллар. Табаҕа Тумулун анныттан таас тиэйэн аҕалан, кирпииччэ үктээн, түөрт сыл устата тутан бүтэрбиттэр. Шилов атыыһыт – үгүөрү үбү таҥара дьиэлэрин тутууга укпут киһи. Кини олоҕун устата мунньубут баайын барытын бу тутууга анаабыт эбит. 

Таҥара дьиэтин аккыырайынан Аляскаттан кэлбит Иннокентий (Вениаминов) анаммыт. Кини 1852 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр, сааскы Ньукуолун күн, сибэтиэй атаҕынан атыллаан киирэн, аан бастаан үрдүк таҥараҕа үҥпүт.

Бу таҥара дьиэтигэр үксүн киһини көмүү сиэрин-туомун ыыталлар эбит.  Куорат кыахтаах дьоно, атыыһыттар, казактар храм аҕыраадатын иһигэр көмүллэн сыталлар. Таҥара дьиэтин туттарбыт Иван Шилов көмүс уҥуоҕун храмҥа киирэр аан уҥа өттүгэр кистээбиттэр. «Ахтыылар» диэн сахалыы бастакы суругунан уус-уран айымньы ааптара Афанасий Уваровскай эмиэ бу таҥара дьиэтин тиэргэнигэр көмүллүбүт. Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы кылабыыһа улам тэнийэн, балачча улааппыт. Ону кэлин сири кытта тэҥнээн, күрдьэн кэбиспиттэр эбит – билигин былыргы кылабыыһа үрдүнэн уһун суоллар субуспуттар, таас дьиэлэр дьэндэһэн тураллар.

1920 сыллаахха ГПУ үлэһиттэрэ аҕабыыттары, таҥара үлэһиттэрин тиэргэҥҥэ таһааран суута-сокуона суох ытыалаан кэбиспиттэр диэн дьулаан сурах баар. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ ыскылаат, кулууп, кинигэ харайар сир буолан турбут эбит. Ытык сири сөргүтүү 1991 сылтан саҕаламмыт. 

Бу таҥара дьиэтигэр дьиктилээх маллар хараллан сыталлар. Ньукуола таҥара дьиэтин алтаарыгар Иисус Христос тиириллибит маһын кыырпаҕа кистэнэн сытарын, бука, дьон барыта билбэтэ буолуо. Ытык малы Сибэтиэй Иннокентий Москубаҕа митрополитынан анатан олорон ыыппыт. 2 тыһыынча сыл анараа өттүнээҕи ытык реликвия Дьокуускай куоракка баара, чахчы, олус долгутуулаах.

Ньукуола таҥаратын дьиэтин биир дьиктилээх баайа биһиги кэммит IV үйэтигэр олорон ааспыт Сибэтиэй Ньукуола уҥуоҕун кырамтата буолар. Ону тэҥэ 1997 сыллаахха Москуба Патриарха Алексий II кыһыл көмүс хоруопкаҕа Сибэтиэй Иннокентий ытык уҥуоҕун кырамтатын уган ыыппыта эмиэ кичэллээхтик хараллан сытар. Бу күндү малы куорат олохтоохторугар көрдөрөн, саас аайы сибэтиэй хаамыы буолар. 

Дьокуускай былыргы кэмтэн кэлбит кэрэһитин – Ньукуола таҥаратын дьиэтин кэрэхсэбиллээх номоҕо итинник.

МАГАЗИН ТОРГОВОГО ДОМА 

«НАСЛЕДНИКИ А.М. КУШНАРЁВА»

Славная династия Кушнаревых, от благочестивого старообрядца Алексея Михайловича до его наследников, создавших могущественный торговый дом с многомиллионным оборотом. Эта история воплотила в себе дух предпринимательства и меценатства, озарившего Якутский край светом просвещения через строительство гимназий и библиотек, оставив потомкам каменные свидетельства эпохи расцвета капиталистических отношений в северных пределах Российской империи.

Читает предприниматель Наталья Решетняк.

Много легенд и рассказов хранит Якутск о людях удивительной судьбы, чьи дела и помыслы оставили яркий след в истории города.

В 1837 году в селе Павловском Восточно-Кангаласского улуса в семье старообрядцев родился мальчик. Он вырос и стал купцом первой гильдии, щедрым меценатом, о благих делах которого народ помнит до сих пор. Это был Акепсим Михайлович Кушнарёв.

Свое состояние он приумножал, благодаря природному уму, упорству и трудолюбию, а значительную его часть вкладывал в развитие родного края. На средства Кушнарёва строились женская гимназия, библиотека, школы, жилые дома. Он открывал приюты для бездомных и обеспечивал их бесплатным питанием.

После его смерти, в 1903 году, в Якутске открылся магазин торгового дома «Наследники А.М. Кушнарёва». Учредителями стали сын Пётр, дочь Агриппина и вдова Екатерина. Филиалы торгового дома работали далеко за пределами Якутии – в Киренске и Охотске.

Здесь продавали мануфактуру, галантерею, готовые продукты, кованую утварь собственного производства. Ежегодный оборот торгового дома, не считая пушнины, достигал трёх-четырёх миллионов рублей. Кушнарёвы по праву входили в число трёх богатейших купеческих семей Якутии.

Единственный сын Акепсима Михайловича Пётр продолжил дело отца. Как и он, стал купцом первой гильдии, меценатом, вёл торговлю с китайскими и японскими компаниями, имел собственные пароходы – «Акепсим Кушнарёв» и «Полярный». За заслуги перед городом – электрификацию, строительство музея и библиотеки, обеспечение населения товарами – ему присвоили звание «Почётный гражданин города Якутска».

Кушнарёвы внесли вклад и в развитие печатного дела. Пётр финансировал газету «Якутский край», а её приложение «Саха дойдута» стало первой газетой на якутском языке.

После установления Советской власти Пётр Кушнарёв эмигрировал за границу. Ходили слухи, будто перед отъездом он припрятал клад Манньыаттааха.

Образ сестры Петра – Агриппины – народный писатель Якутии Болот Боотур воплотил в романе «Пробуждение», показав её как просвещённую женщину широких взглядов.

Каменный дом Кушнарёвых в советское время служил разным учреждениям: здесь размещались НКВД, Госбанк, Якутское отделение Академии наук СССР. Сегодня он по-прежнему стоит в Старом городе, напоминая о славных страницах истории Якутска.

«НАСЛЕДНИКИ А.М. КУШНАРЕВА» 

АТЫЫ-ЭРГИЭН ДЬИЭТИН МАҔАҺЫЫНА

Старообрядец Хапсыын атыыһыт уола, сахалыы төрөөбүт тылын курдук саҥарар Петр аҕатын курдук мэссэнээт буолбута, Дьокуускайга уот ситимин тардыыга, кыраайы үөрэтэр түмэли тэрийиигэ кылаатын киллэрбитэ. Кини «Дьокуускай куорат бочуоттаах олохтооҕо» ааты ылбыта, «Якутский край» хаһыаты үбүлээн таһаарара. Сэбиэскэй былаас буолбутугар эмиграциялаабыта. Кушнарев дьиэ кэргэнэ Саха сиригэр капиталистыы сыһыан сайдыытын биир чаҕылхай көстүүтэ буолбута.

Бу туһунан «Көмүлүөк» хампаанньа төрүттээччитэ Ольга Григорьева аахпытын истиҥ.

Дьокуускай дьоллоох туонатыгар олорон-үлэлээн ааспыт араас дьылҕалаах дьон туһунан сэһэн-номох үгүс.

1837 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Павловскайыгар старообрядецтар дьиэ кэргэттэригэр уол оҕо төрөөбүт. Кини кэлин уос номоҕор киирбит 1-кы гильдиялаах атыыһыт, мэссэнээт буола тыыллан-хабыллан тахсыбыта. Кини аата – Акепсим Михайлович Кушнарев. 

Бу киһи сытыы өйүнэн, дьулуурунан, сатабылынан оччотооҕу уустук үйэҕэ халыҥ хаппытаалы халыаннык хаҥатан, үбү-аһы үлүскэннээхтик эргитэн-урбатан, Саха сирин сайдыытыгар олук уурсубута. Куоракка кыргыттар гимназияларын, бибилэтиэкэ, оскуола, олорор дьиэ тутуутугар үбүнэн-харчынан көмөлөспүтэ. Ускул-тэскил сылдьар дьадаҥы дьоҥҥо хонор дьиэ туттарбыта, босхо аһынан хааччыйара. 

Кини өлбүтүн кэннэ 1903 сыллаахха Дьокуускайга «Наследники А.М. Кушнарева» атыы-эргиэн дьиэтин маҕаһыына төрүттэммитэ. Тэрийээччилэринэн кини уола Бүөтүр, кыыһа Агриппина, огдообото Екатерина этилэр. Бу эргиэн дьиэтин салаалара Саха сирин тас өттүгэр Киренскэйгэ уонна Охотскайга эмиэ баар буолбуттара.

Атыы-эргиэн дьиэтэ биирдиилээн, кууһунан мануфактураны, таҥаһы-сабы, бытархай табаары, тимиртэн оҥоһуллубут дьиэ тээбиринин оҥорон, ас астаан атыылыыра. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ фирма эргитэн-оҥорон таһаарар үбэ, түүлээҕи тутууну учуоттаабатахха, сылга үс-түөрт мөлүйүөн буолара. Онон Кушнаревтар Саха сирин үс муҥутуур баай атыыһытын ахсааныгар киирбиттэрэ. 

Акепсим Кушнарев соҕотох уола Петр аҕатын курдук биллэр мэссэнээт, 1-кы гильдиялаах атыыһыт этэ. Кытайы, Японияны кытары киэҥ далааһыннаахтык эргинэрэ. «Акепсим Кушнарев», «Полярнай» диэн борохуоттардааҕа. Петр Кушнаревка уот ситимин, түмэли, бибилэтиэкэни туттарбытын уонна дьону-сэргэни аһынан-таҥаһынан хааччыйбыт үтүөлэрин иһин «Дьокуускай куорат бочуоттаах олохтооҕо» аат иҥэриллибитэ. 

Кини «Якутский край» хаһыат үбүлэнэн тахсарыгар өҥөлөөх. Бу хаһыат иһинэн бэчээттэммит «Саха дойдута» диэн сыһыарыы аан бастакы сахалыы тыллаах хаһыат быһыытынан биллэр. 

Петр Кушнарев сэбиэскэй былаас буолбутугар тас дойдуга эмиграциялаабыта. Төрөөбүт дойдутуттан ыраах ыырдарга тэлэһийиэн иннинэ Манньыаттаах көмүс кылаатын кистээбит диэн үһү-номох кэпсээн тарҕаммыт. 

Саха норуодунай суруйааччыта Болот Боотур «Уһуктуу» арамааныгар Агриппина Кушнарева уобараһа сайдыылаах, киэҥ көрүүлээх хотун быһыытынан көстөрө кэрэхсэбиллээх.  

Кушнаревтар олорбут таас дьиэлэригэр сэбиэскэй кэмҥэ НКВД, Госбаан, дойду наукаларын Академиятын Дьокуускайдааҕы салаата баара. 

Бу таас дьиэ Дьокуускай эргэ куоратын түөлбэтигэр, история биир кэрэһитин быһыытынан дьэндэйэн турар. 

ДОМ КУПЦА РОМАНОВА

В советское время мальчишки выковыривали из стен роскошного деревянного дома на улице Ярославского пули, которые когда-то предназначались восставшим политическим ссыльным. Этот дом и поныне стоит в центре Якутска, храня историю непокорного духа, потрясшую в 1904 году всю империю от Дона и Немана и до Амура.

Слушайте историю борьбы за человеческое достоинство в исполнении заместителя председателя правительства Республики Саха (Якутия) Ольги Балабкиной.

Во времена царской России далёкая и суровая Якутия была местом ссылки – «тюрьмой без решёток». Сюда отправляли уголовников, сектантов-вероотступников и «политических», чьи взгляды не совпадали с волей властей.

Особенно заметный след оставили в крае именно политссыльные. Люди образованные и прогрессивные, они изучали языки и обычаи местных народов, фиксировали свои наблюдения в рукописях, учили детей грамоте, помогали расширять кругозор простых жителей. Так, пройдя через лишения и холод, они внесли неоценимый вклад в развитие Якутии.

…Март 1904 года. С самого утра у двухэтажного особняка купца Федота Романова царила необычная суета. Дом этот снимали политссыльные, и в тот день он стал центром событий, тревоживших всё городское начальство – от губернатора до полиции.

Вскоре губернатор Якутской области Виктор Булатов получил письмо от восставших: они требовали прекратить нарушения прав ссыльных, облегчить их положение и изменить отношение властей. По призыву Виктора Курнатовского и Антона Костюшко-Валюжанича в доме купца Романова собралось 57 политссыльных со всей Якутии. Здание укрепили, прорубили бойницы, выставили часовых.

Губернатор же переговоры отверг и приказал взять дом в осаду. Не дождавшись ответа, повстанцы обратились напрямую к народу. Они написали прокламацию, прикрепили её к ошейнику собаки и пустили на волю. Весть разнеслась быстро: горожанам зачитали обращение, и всё больше молодёжи и рабочих становились на сторону «романовцев».

Несколько дней подряд над особняком развевался алый стяг. Противостояние затянулось. 17 марта по приказу губернатора открыли огонь. Три дня длилась перестрелка: один человек погиб, шестеро были ранены. Когда у повстанцев закончились запасы еды, воды и дров, они вынуждены были сдаться. Всех арестовали, осудили и приговорили к каторжным работам.

Это восстание потрясло размеренную жизнь города и разнеслось эхом по всей Якутии. В Якутске прошли митинги, среди учащейся молодёжи возникли кружки. Весть об «якутской Романовке» докатилась до Ростова-на-Дону, Минска, Твери и даже за пределы страны. По сути, это вооружённое восстание стало одним из первых предвестников общероссийского движения против гнёта самодержавия

«Романовка», как позже назвали восстание, стала символом стремления к свободе и светлому будущему. Сегодня этот дом всё так же стоит в центре Якутска – в его стенах размещается музей якутской ссылки.

РОМАНОВ ДЬИЭТЭ

Федот Романов диэн саха атыыһытын дьиэтэ политсыылынайдар олохсуйалларыгар куортамҥа бэриллибитэ. Кинилэр күбүрүнээтэр Виктор Булатовка сурук суруйан, бырааптарын күөмчүлүүрү тохтотору, былаас дьоҥҥо сыһыанын сымнатарын модьуйбуттара. Бу туох содуллаах буолбутай? Тоҕо Саха сирин бары дьонун өрүкүппүтэй? Бу туһунан сурах тоҕо Арассыыйаны уонна Европаны тилийэ көппүтэй? Романов дьиэтэ Дьокуускай куорат ортотугар билигин да турар.

Ол туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, ырыаһыт Павел Семенов-Байбал аахпыт кэпсээнин истиҥ.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана улахан буруйу оҥорбут дьону сыылкаҕа утаарар кый ыраах дойду Саха сирэ этэ. Холуобунайдар, итэҕэл араас сиэктэтин дьоно уонна былаас кыһарҕаныгар киирбит «политическайдар» муус дойду бытарҕан тымныытын эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ.

Политсыылынайдар үгүстэрэ олоҕу уларытарга дьулуһуулаах, киэҥ билиилээх, үөрэхтээх дьон этилэр. Кинилэр Саха сирин омуктарын тылларын, култуураларын үөрэтэн, үйэтитэн, үөрэҕэ суох норуоту билиигэ-көрүүгэ сирдээбит сүҥкэн үтүөлээхтэр.

1904 сыл, кулун тутар ый. Федот Романов атыыһыт икки мэндиэмэннээх мас дьиэтин таһыгар сарсыардаттан сүпсүлгэн саҕаланна. Хаһаайын дьиэтин политсыылынайдарга куортамҥа биэрэн олорор эбит. Онон Дьокуускай куорат салалтата, күбүрүнээтэр, полиция начаалынньыга туохтааҕар да долгуйан олороллор. Сэрэйбит курдук, сотору соҕус, кулун тутар 3 күнүгэр, Саха сирин күбүрүнээтэригэр Виктор Булатовка утарсааччылартан модьуйуу сурук тиийэн кэлэр – көскө кэлбит дьон быраабын күөмчүлүүрү тохтотору, олорор дьиэни-уоту тупсарары, олохтоох былаас сыһыанын сымнатары туруорсаллар эбит.

 Виктор Курнатовскай, Антон Костюшко-Валюжанич ыҥырыыларынан Саха сирин араас муннуктарыттан Романов дьиэтигэр 57 киһи кистии-саба мустубут. Дьиэни бөҕөргөтөн, ыксал тирээтэҕинэ, ытыалаһарга чуолҕан оҥорон, кэтэбил-манабыл туруорбуттар. Күбүрүнээтэр хоруйдуон оннугар кими да киирбэт-таһаарбат гына дьиэни төгүрүйэргэ дьаһал биэрбит. 

Политсыылынайдар куорат салалтатыттан харда кэтэһэ сатаан баран, куорат олохтоохторугар, саллааттарга анаан прокламация суруйаллар. Суругу ыт моонньугар кэлгийэн ыыппыттарын үлэһит дьон, ыччат долгуйа аахпыт, кистии-саба тарҕаппыт. Онон куорат үгүс дьонугар романовецтары өйүүр өй-санаа уһуктубут.

Политсыылынайдар дьиэлэрин үрдүгэр хас да күн устата кыһыл былаах тэлимнии турбут. Күбүрүнээтэр куоракка тыҥааһыннаах күн-дьыл уһаан барбытыгар ыксаан, кулун тутар 17 күнүгэр Романов дьиэтигэр хаайыллан олорооччулары ытыалыырга соруйбут. Үс күннээх ытыалаһыы кэннэ биир киһи өлбүт, алта киһи бааһырбыт. Политическайдар астара, уулара, оттор мастара бүтэн, кулун тутар 19 күнүгэр утарсыыларын тохтоторго күһэллибиттэр. Кинилэри барыларын хаайталаабыттар, сууттаан баран, хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.  

Кырдьаҕас куорат олоҕун аҕыйах хонукка аймаабыт бу утарсыы Саха сирин бары дьонун улаханнык өрүкүппүтэ. Дьокуускайга миитиннэр буолуталаабыттара, ыччаттар, үөрэнээччилэр куруһуоктара тэриллибитэ. Сибиир ыраах кыра куоратыгар буолбут өрө туруу туһунан киэҥ кэпсээн Доннааҕы Ростов, Минскэй, Тверь уо.д.а. куораттарынан тилийэ сүүрбүт, улам кыраныысса таһыгар тарҕаммыт. Онон бу өрө туруу Арассыыйаҕа батталы утары киэҥ хабааннаах хамсааһыннар саҕаланалларыгар төрүөт буолбута саарбаҕа суох. 

Романовкатааҕы ытыалаһыы киһи көҥүл олоххо дьулуһуутун, сырдык ыратын бэлиэтэ буолар. Бу кырдьаҕас дьиэ билигин Дьокуускай куорат ортотугар Саха сиринээҕи сыылка түмэлэ буолан турар.

РЕКА ЛЕНА

Величественная Лена, воспетая поэтом Ойунским и почитаемая якутами как «Великая мать», протянув свои четырехтысячекилометровые объятия от истоков до устья, объединила на своих священных берегах легендарных предков Омогоя Баая и Эллэя Боотура с современными городами и селениями. Одна из крупнейших рек мира Лена стала для всех времен и народов животворящим символом духовности, связующей нитью между минувшими веками и грядущими поколениями.

История в прочтении ведущей НВК «Саха» Дарьи Анкехва.

«Тремя потоками начинаясь,

теченьем вольным распространяясь,

торжествующая Лена-река,

сыновей бесчисленных созывая,

дочерей несчитанных собирая,

детишек резвых объединяя,

волнами играя буйно,

шугой звеня громко,

льдинами гремя гулко,

властно, приветно

всей Восточной Сибири

воды в себя вобрав,

грозно, победно

Северной Сибири

воды в пути догнав,

обитаемого Среднего мира

и всего необъятного мира

самой славной рекою став,

потекла она важно и чинно,

друзья мои,

понеслась она привольно и сильно,

братцы мои!»

Так воспел Лену Алексей Кулаковский-Ёксёкюлях Ёлёксёй – в своей поэме «Дары реки».

Для разных народов Лена имела свои имена и образы. Буряты, живущие на берегах Байкала, называли её Чёрной рекой – связывая с суровым Севером и неведомыми просторами. Якуты же издавна обращались к ней с почтением: Большая река, Великая Эбэ – Бабушка-кормилица.

Для предков саха Элюёнэ Эбэ стала благословенным путём к новой родине – к Лучезарной долине Туймааде. Тёплое дыхание её синих просторов влекло Омогоя Баая и Эр Соготох Эллэя (ударение на второе э) навстречу судьбе, обещая им мирную жизнь на благодатной земле. По преданию, Эллэй Боотур, плывя по реке на коряге, видел рядом в воде отражение белогривой лошади.

В другом сказании говорится, что Омогой Баай, первым прибывший в Туймааду, уронил в Лену письмена, и вместе с ними была утрачена древняя письменность якутов. Но на утёсах Ленских столбов до сих пор сохранились следы иной письменности – рунические знаки, выведенные красной охрой руками предков.

В представлениях якутов дух-хозяйка Лены являлся в образе прекрасной женщины в богатых одеждах. Поэтому и обращались к ней с почтением: «Великая Эбэ», «Госпожа Элюёнэ».

Старые легенды рассказывают, что в конце шестого месяца Алтынньы, как якуты называют октябрь – из Северного Ледовитого океана в клубах морозного тумана приходит Бык Холода. Тогда вступает в права суровая Зима. Она наряжает свою дочь, реку Ючюгэй Элюёнэ, в белоснежную песцовую шубу, сверкающий венец из сугробов и серьги из ледяных торосов. Но когда спустя долгие месяцы морозы отступают, Бык Холода теряет рога и голову, а его тающее тулово уплывает обратно в океан. И тогда Прекрасная Элюёнэ сбрасывает зимний наряд, облачается в зелень и, развевая по волнам чёрные косы, встречает долгожданное лето.

С XVII века, когда по Лене приплыли на деревянных кочах русские казаки, река стала опорным пунктом походов землепроходцев и исследователей Севера.

Сегодня Лена – одна из крупнейших рек мира. Её протяжённость – 4400 километров. Она протекает через зону вечной мерзлоты и служит важнейшей транспортной артерией. В неё впадают Алдан, Вилюй, Олекма, Витим и десятки малых притоков. На её берегах выросли города Усть-Кут, Киренск, Ленск, Олекминск, Покровск и Якутск.

На благословенных долинах Лены – Аанньаахе, Эркээни, Туймааде, Энсиэли – и на восточном побережье Илин Энэр веками живут разные народы. Они знают: их благополучие зависит от милости Великой Эбэ, от чистоты её вод и щедрости её течения.

Сквозь морозы и метели, через века и поколения Лена несёт свои воды, как несёт надежду. Она соединяет людей и берега, связывает землю и небо, прошлое и грядущее – Великая Эбэ, Госпожа Элюёнэ.

ӨЛҮӨНЭ ӨРҮС

Өксөкүлээх Өлөксөй «Өрүс бэлэхтэрэ» поэматыгар Өлүөнэ өрүһү Улуу хотун гынан көрдөрбүтэ. Саха омуга кинини ытыктаан «Улахан өрүс», «Улахан Эбэ» диэн ааттыыр. Омоҕой Баай уонна Эллэй Боотур кини кытылыгар үс саха төрдө буолбуттара. XVII үйэҕэ нуучча хаһаактара кэлиэхтэриттэн Өлүөнэ өрүс ыраах ыырдарга барар айан аартыга буолбута. Оттон бүрээттэр Өлүөнэни туох диэн ааттыылларый?

Бу туһунан саха норуодунай суруйааччыта, бэйиэт Елена Слепцова-Куорсуннаах аахпытын истиҥ.

«Үс үллэр үөстээх,

Өрүскэннээх сүүрүктээх

Өрөгөйдөөх Өлүөнэ өрүс хотун

Ыччаттарын ыҥыртаан,

Кыргыттарын кытаттаан,

Оҕолорун холбооттоон,

Дохсуннук долгуннуран,

Күүстээхтик көмүөллэнэн,

Халыаннык халҕаһаланан,

Илин Сибиир уутун

Ирдээн туран

Иҥнэри тардан,

Хоту Сибиир уутун

Хотуулаах үлүгэрдик 

Хомуйа тардан

Орто дойду

Улуу үрэҕэ буолан

Улуутуйан-уораадыйан,

Аан дайды

Ааттаах үрэҕэ буолан

Айгыстан-аймаһыйан

Айаннаата-аҥаарыйда

эбээ, доҕоттоор!» – 

диэн Өксөкүлээх Өлөксөй «Өрүс бэлэхтэрэ» поэматыгар Өлүөнэ өрүс туһунан уустаан-ураннаан олус да бэккэ этэн кэбиспит эбит. 

Байкал күөл таһыгар олорор бүрээттэр Өлүөнэ Эбэни «Хара өрүс» дииллэр. Ол, бука, хотугу тымныы дойдуну, ыраах нэлэмэн ыырдары кытта ситимнээн этэн эрдэхтэрэ. Оттон Саха сиригэр олохтоох омуктар Өлүөнэ өрүһү былыр-былыргыттан «Улахан өрүс», «Улахан Эбэ» диэн ытыктаан ааттыыллар. 

Саха ытык өбүгэлэрэ Туймаада хочотун булалларыгар Өлүөнэ Эбэ кэскиллээх эркээйи буолбута. Кини күөх дуолуттан илгийэр дыргыл сылаас салгыныгар умсугуйан, Омоҕой Баай уонна Эр Соҕотох Эллэй бу уйгулаах хочону булбуттара, үс саха төрдө буолбуттара. Эллэй Боотур өрүс устун мас сыгынаҕын миинэн истэҕинэ, ууга түһэр күлүгэ маҥан сиэллээх сылгы буолан көстөн испитэ үһү диэн былыргы номоххо кэпсэнэр.

Саха сирин аан бастаан булбут Омоҕой Баай илдьэн испит суруктарын өрүскэ мүччү тутан кэбиһиэҕиттэн сахалар суруга-бичигэ суох буолбуттар үһү диэн хомолтолоох үһүйээн эмиэ баар. Ол эрээри Өлүөнэ хайаларыгар былыргы өбүгэлэрбит кыһыл соҕох кыраасканан суруйбут урууна суруктара билиҥҥэ диэри үйэлээх өйдөбүнньүк буолан турар.

Саха өйдөбүлүнэн, Өлүөнэ өрүс талба, мааны көрүҥнээх толуу дьахтар буолан көстөр. Ол да иһин кини уйгулаах уутунан утахтанан, аһаан-сиэн олорор төрүт омуктар ытыктаан-таптаан Улуу Эбэ, Өлүөнэ Хотун дииллэр.

Алтынньы бүтүүтэ Дьыл оҕуһа муус-хаар үктэллэнэн, аар күдэн тыыннанан Хотугу Муустаах байҕалтан тахсан кэллэҕинэ, Саха сиригэр Кыһын Ийэ хотун кэлэр. Кини тапталлаах кыыһын Үчүгэй Өлүөнэни кырса хаар саҕынньаҕы, хомурах хаар бэргэһэни кэтэрдэн, муус кыаһаан бастыҥалаан, ытарҕалаан симиир, киэргэтэр. Оттон улахан тымныылар бүтэн, Дьыл Оҕуһа моонньоох баһа сууллан, көҥдөй көхсө Хотугу Байҕалга төттөрү устан күккүрээтэҕинэ, Талыы-талба Өлүөнэ самаан сайыны көрсө күөх сирэм симэҕин симэнэр, хара долгун суһуоҕа долгулдьуйа устар.

XVII үйэҕэ Туймаада хочотугар улахан аалларга олорон нуучча хаһаактара кэлиэхтэриттэн Өлүөнэ өрүс ыраах ыырдары арыйар айан аартыга буолан доллоһуйар.

4400 килэмиэтир уһуннаах, атыы-эргиэн салаллар улахан хорук тымыра буолбут, ирбэт тоҥ үрдүнэн устар аан дойду биир улахан өрүһүгэр, Өлүөнэҕэ, Аллан, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Битиим өрүстэр, сүүһүнэн үрэхтэр ууларын куталлар. Усть-Кут, Киренскэй, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Покровскай уонна Дьокуускай куораттар бу улуу эбэ кытылыгар тураллар. 

Өлүөнэ хочолоругар Аанньаахха, Эркээнигэ, Туймаадаҕа, Эҥсиэлигэ, Илин Эҥэргэ үгүс омук уутуйан үөскээтэ. Бу илгэлээх кытылларга олорор дьон-сэргэ олохторун уйгута Өлүөнэ Хотун туругуттан, санаатыттан-оноотуттан тутулуктааҕын билэллэр.

Былыргы дьыллар быраман  мындааларыттан устан үрүлүйэ сытар Улуу Эбэ ааспыт араллааннаах күннэри, билиҥҥини уонна кэлэр кэскиллээх кэми ситимниир ытык өйдөбүллээх.

СТАРИК ВЕЛИКИЙ ХОРО

Знаете ли вы, что самые сильные якутские шаманы и удаганки во время своих мистерий говорили на древнем наречии хоро? Трагическая сага о племени хоро, пришедшем в якутские земли с сорока четырьмя шаманами и кузнецами и поселившемся на священной горе Ойуу Хатын, повествует о жестокой битве с воинами Тыгына Дархана за честь прекрасной Кюннэй, ставшей матерью легендарных Тыасааны и Кэрэмэса. Их потомки под именем Хоро до сих пор хранят память о своих героических предках в нескольких улусах Якутии.

Слушайте сагу в исполнении главного энергетика Якутского гормолзавода Сергея Перелыгина.

В древнем предании повествуется о Великом Хоро – одном из трёх прародителей народа саха. Говорят, он прибыл в Якутию, сидя верхом на чёрном быке. По пути останавливался у рек и давал им имена: Алдан, Амма, Таатта.

Хоринцы, многочисленный народ, изначально жили в далёкой тёплой стране, куда на зиму улетают птицы. Но однажды их настигло бедствие – наводнение, за которым последовали голод и холод. И тогда с небес прилетел ворон, сбросив хоринцам кремень и огниво. С тех пор эта птица стала их тотемом и хранителем.

Предания гласят: предками хоринцев были сорок четыре шамана и сорок четыре кузнеца. Язык их был непонятен другим, и у якутов даже возникли поговорки: «птичий язык, хоринский тойук», «говори по-якутски, по-хорински не болтай».

Когда хоринцы пришли в Туймааду, они держались особняком и не стремились породниться с якутами. Рассказывают, что во времена Тыгына Дархана в местности Ойуу Хатын, близ Багараха (где сейчас земли Хатасского наслега), жил пожилой хоринец со своими четырьмя сыновьями-боотурами и единственной дочерью Кюннэй.

Кюннэй славилась необыкновенной красотой — не сыскать было равной ей во всей округе. Говорят, когда она танцевала у себя в Ойуу Хатыне, звон металлических подвесок её одеяний был слышен даже у далёких берегов озера Сайсары.

Руки Кюннэй просил сам владыка Лучезарной Туймаады Тыгын Дархан. Но старик Хоро дерзнул отказать ему. Тогда грозный Тыгын заручился поддержкой знаменитого борогонского боотура Майагатты, и вместе они напали на хоринцев. Всех перебили, в живых осталась лишь Кюннэй.

Перед гибелью старик обратился к врагам: «Бэрт Хара Майагатта, берегись! Наши стрелы остры, тетивы луков крепки – погибнешь ты от руки хоринца». 

Так и случилось: один из чудом выживших боотуров подстрелил Майагатту с вершины Священной горы. Умирая, богатырь признал: его поразила стрела хоринца.

Кюннэй стала женой Тыгына Дархана и родила ему двоих детей. О её дочери, прекрасной шаманке Тыасааны, и о сыне Кэрэмэсе, чьё тело было крепко, словно костяной панцирь, народ сложил особые легенды – красивые и печальные.

Со временем люди хоро разъехались из долины Туймаады, расселились по просторам Якутии. И потому в разных улусах – Сунтарском, Верхневилюйском, Олекминском, Усть-Алданском – до сих пор существуют наслеги, носящие одно и то же название: Хоринский.

Расселившись по бескрайним просторам, хоринцы нашли новые места в долинах и реках Якутии. Но память о Великом Хоро и прекрасной Кюннэй жива – в названиях, преданиях и сердцах потомков.

УЛУУ ХОРО ОҔОННЬОР

Саха сирин элбэх улууһугар хоролору кытта ситимнээх ааттар билигин да бааллар. Былыргы ордук күүстээх удаҕаттар уонна ойууттар кыырдахтарына хоролуу саҥараллар этэ диэн үһүйээннэр кэпсииллэр. Быһый атахтаах хара оҕустаах, суор таҥаралаах Улуу Хоро диэн ким этэй?

Кэрэ кыыс туһуттан тахсыбыт былыргы иирсээн туһунан үһүйээни ырыаһыт Аман Анхаров толоруутугар истиҥ.

Былыргы былдьаһыктаах дьыллар быыстарын сэгэтэр биир дьикти номох саха омук өбүгэтэ Улуу Хоро туһунан буолар. Улуу Хоро Саха сиригэр хара оҕуһунан кэлбитэ үһү диэн кэпсэнэр. Кини айаннаан иһэн Алдан, Амма, Таатта өрүстэри ааттаталаан ааспыт эбит.

Хоролор, олус элбэх ахсааннаах омук, былыр көтөр бииһин ууһа тиийэн кыстыыр итии дойдутугар олорбуттара үһү. Кинилэр биирдэ улахан уу халааныгар түбэспиттэр, тоҥор уонна хоргуйар куттал суоһаабыт.  Онуоха суор көтөр кинилэргэ хатат уонна чокуур быраҕан ааспыт. Онтон ыла хоролор ытык кыыллара суор буолбут.

Хоролор 44 ойуун уонна 44 уус төрүттээхтэр диэн кэпсэнэр. Бу дьон өйдөммөт ураты тыллаахтар-өстөөхтөр. Ол да иһин сахаҕа өйдөммөт саҥаны «кус-хаас саҥата, хоро тойуга», «сахалыы саҥар, хоролуу саҥарыма» диэн этэр үгэс олохсуйбут. 

Хоро дьоно Туймаада хочотугар кэлэн, сахалары кытта соччо уруурҕаспакка, арыый ойуччу туттан олорбуттар. Баҕарах аттыгар Ойуу Хатыҥ диэн сиргэ (билиҥҥитэ Хатас чугаһыгар) түөрт боотур уоллаах уонна Күннэй диэн соҕотох кыыстаах Хоро оҕонньор олорбут.

Хоро кыыһа Күннэй чугаһынан суох үтүө дьүһүннээх, кэрэ мөссүөннээх эбит. Кини Ойуу Хатыҥҥа үҥкүүлээтэҕинэ, таҥаһын тимир салбырҕаһын кылыргыыр тыаһа Сайсары күөлүгэр тиийэ иһиллэрэ эбитэ үһү.

Туймаада аҕа баһылыга Тыгын Дархан Күннэйи кэргэн көрдөспүтүн Хоро оҕонньор буолумматах. Онуоха өстүйэн, дохсун, бардам санаалаах Тыгын бороҕон дьуоттулар бастыҥ боотурдарын Майаҕаттаны тылыгар киллэрэн, хоролорго саба түһэллэр. Кырыктаах кыргыһыы кэнниттэн соҕотох Күннэй эрэ ордон хаалар. 

Хоро оҕонньор өстөөхтөрүгэр туһаайан: «Майаҕатта Бэрт Хара, биһиги оноҕоспут сытыы, ох саабыт кирсэ кытаанах, кэнэҕэһин хоро илиититтэн охтуоҥ», – диэн сааммыта эбитэ үһү. Кини эппитин курдук, кэлин хоролортон ордон хаалбыт боотур Ытык Хайа үрдүттэн Майаҕатта Бэрт Хараны ох саанан ытан бааһырдыбыт. Майаҕатта өлөр өлүүтүн охтон баран: «Хоро оноҕоһуттан быһынным», – диэн тыл ыһыктыбыта эбитэ үһү.

Хоро кыыһа Күннэйтэн Тыгын Дархан икки оҕолонор. Кэрэ бэйэлээх Тыаһааны удаҕан уонна этэ-сиинэ бүтүннүү муос курдук кытаанах Кэрэмэс туһунан үһүйээннэри дьон-сэргэ уос номоҕо оҥостон сэһэргиир.

Хоро оҕонньор дьоно Туймаада хочотуттан арахсан, Саха сирин араас муннуктарыгар тиийэн олохсуйбуттар. Ол иһин Сунтаарга, Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ, Уус Алдаҥҥа Хоро диэн ааттаах нэһилиэктэр бааллар.

ПРИГОРОДЫ ЯКУТСКА

Пригороды Якутска имеют свои легендарные истории. Узнайте, с какими историческими событиями и мифами связаны Хатас, Табага, Марха, Маган, Тулагино, Кильдем, Жатай и Кангалассы в истории, с любовью озвученной директором по персоналу АО «Якутский хлебокомбинат» Ларисой Винокуровой.

Пригороды Якутска – Хатассы, Табага, Марха, Маган, Тулагино-Кильдямцы, Жатай, Кангалассы – каждый хранит свою историю, предания и легенды.

На широких лугах Тулагино-Кильдямцев, неподалёку от нынешнего Ус-Хатына, в местности Уураахы один из прародителей саха, Эллэй Боотур, впервые произнёс благословение-алгыс и окропил землю кумысом: так был совершен первый ысыах – моление высшим силам Айыы. Священными для саха издавна считались и другие места – Ус-Тиит, Эсэ-Бастаах, Ой-Бэс. Здесь веками жили и процветали роды Бёгё Мэкчиргэ, Баарагай Баатылы, Усуктаах Суптунга, Умсан. В их честь потомки установили памятные камни в предполагаемых местах стоянок, строго соблюдая древние традиции. На этих лугах археологи обнаружили захоронения эпохи неолита, а также находки кулун-атахской культуры.

По преданию, богач Марга, старший сын Тыгына Дархана, поставил три белые урасы и обосновался на северной стороне Туймаады. Его стада круторогих коров и многочисленные табуны длинногривых коней занимали все окрестные пастбища. Одни связывают название пригородной Мархи с его именем, другие – с эвенкийским словом «марха», что означает «кустарник».

В XIX веке в Мархе и Магане поселили скопцов. Они занимались хлебопашеством и огородничеством, держали пасеки, варили мыло, делали свечи, выделывали шкуры и успешно торговали. Вели трезвый, трудолюбивый образ жизни, быстро разбогатели. Но вместе с тем у них существовал странный обычай – оскопление, которое они считали путём к чистоте и уподоблению ангелам. В 1904 году по царскому манифесту им разрешили свободно выбирать место жительства: часть вернулась в Россию, другие остались в Якутии и продолжили вести хозяйство. Некоторые из их прочных изб сохранились до наших дней – в них сейчас размещаются почта и ветеринарная клиника.

Помимо скопцов, в этих местах жили старообрядцы, духоборы, ссыльные – и политические, и уголовные, а также русские переселенцы-крестьяне. Они щедро делились своим опытом земледелия с местными жителями. Известно, что именно по просьбе Льва Толстого часть духоборов, сосланных в Якутию, позже смогла вернуться на родину.

На южной стороне Туймаады расположены Хоринский, Багарахский и Орсюкский наслеги Западно-Хангаласского улуса, также богатые преданиями. В 1930-е годы, когда они объединились в село Хатассы, древние названия постепенно стали забываться. История Хатасс связана с образом священного предка саха – старца Улуу Хоро. Считается, что он приехал сюда верхом на быке и по пути к Туймааде дал названия рекам Амга, Алдан и Таатта. С этим предком связывают и страшную легенду: Тыгын Дархан перебил местных жителей за то, что старик отказался выдать за него дочь. Немногие уцелевшие семьи разъехались по улусам, и потому в разных уголках Якутии до сих пор можно встретить местности с названием Хоро.

Археологи находят в окрестностях Хатасс – в Кырдале, Быраан Анна, Тарагай Хая – древнейшие следы поселений и погребений, относящихся к неолиту и кулун-атахской культуре. Известный художник Михаил Носов зарисовал найденные артефакты – предметы быта, одежду и украшения. Сегодня по этим рисункам мастера пытаются восстановить традиционный облик якутских костюмов.

И всё же долина Туймаада хранит множество загадок. В её земле — кости предков и следы древних культур, в названиях – память о былых родах, в легендах – голоса героев. И потому каждый шаг здесь словно открывает новую страницу великой книги, которую народ саха пишет веками и ещё не дописал до конца.

ДЬОКУУСКАЙ КУОРАТ АТТЫНААҔЫ ТҮӨЛБЭЛЭР

Бу номоххо Дьокуускай куорат аттынааҕы түөлбэлэр – Хатас, Табаҕа, Марха, Маҕан, Тулагы-Киллэм, Сатай, Хаҥалас диэн сирдэр тустарынан кэпсэнэр. Бу бары ураты сэһэннээх, номохтоох түөлбэлэр. Туймаада хочото билиҥҥэ диэри таайыллыбатах таабырына элбэх. 

Ол туһунан киинэ артыыһа Дьулусхан Андросов ааҕыытыгар истиҥ.

Туймаада туонатыгар баар түөлбэлэр Хатас, Табаҕа, Марха, Маҕан, Тулагы-Киллэм, Сатай, Хаҥалас – эмиэ туспа номохтоох, ураты сэһэннээх-сэппэннээх сирдэр. 

Тулагы-Киллэм сиригэр, билиҥҥи Үс Хатыҥ чугаһыгар, Уураахыга,  ытык өбүгэбит Эллэй Боотур аан маҥнайгы алгыһы түһэрбитэ, ыһыах ыспыта, бур-бур буруо таһааран олохсуйбута диэн үһүйээҥҥэ кэпсэнэр. Манна Үс Тиит, Эһэ Бастаах, Ой Бэс диэн ытык-кэрэ сирдэр аатыраллар. Бу үтүөкэн дойдуга Бөҕө Мэкчиргэ, Баараҕай Баатылы, Уһуктаах Суптуҥа, Умсан аҕа уустара ууһаан-тэнийэн олорбуттара үһү. Кинилэри кэриэстээн, билиҥҥи Тулагы-Киллэм нэһилиэгин олохтоохторо алгыстаах сиэри-туому тутуһан, мэҥэ таастары туруорбуттара. Бу түөлбэҕэ археологтар былыргы неолит үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун, сахалар Кулун Атах култуураларын кэрэһилиир малы-салы булбуттара.

Тыгын сэттэ уоллааҕыттан улахана Марҕа Туймаада хоту өттүгэр үс ураһаны туруоран олохсуйбута үһү диэн кэпсииллэр. Кини элбэх хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэн байбыт-тайбыт. Марҕа Баай аатынан эбитэ дуу биитэр «марха» диэн тоҥустуу «талах» диэн суолталаах тылтан эбитэ дуу, билиҥҥи Марха бөһүөлэгэ баар буолбут. 

XIX үйэҕэ Мархаҕа уонна Маҕаҥҥа соҕурууттан аттакылары аҕалан олордубуттара. Аттакылар сири оҥоруунан, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлара, тигээйи мүөтүн, тириини, мыыланы, чүмэчини оҥорон хамаҕатык атыылыыллара. Арыгыны испэт, табаҕы тардыбат, хаартылаабат, үлэни өрө тутар буолан, түргэнник байбыттара. Кинилэр биир дьикти адьынаттара диэн сибэтиэй тыыҥҥа майгылаары бэйэлэрин ууһаабат-төрөөбөт оҥорор эбиттэрэ үһү. 1904 сыллаахха ыраахтааҕы көҥүл биэрэн, бу дьон сорохторо дойдуларыгар төннүбүттэрэ, сорохторо манна хаалан бааһынай буолбуттара. Аттакылар олорбут бөҕө-таҕа дьиэлэрэ билиҥҥэ диэри почта, ветеринарнай клиника, олорор дьиэ буолан тураллар.

Аттакылары кытта старообрядецтар, духобордар, политическай, холуобунай сыылынайдар, нуучча бааһынайдара эмиэ Мархаҕа, Маҕаҥҥа олохсуйан, олохтоох омуктары бурдук, оҕуруот аһын үүннэриигэ үөрэппит үтүө өҥөлөөхтөр. Нуучча улуу суруйааччыта Лев Толстой туруорсан, Маҕаҥҥа олохсуйбут духобордары дойдуларыгар төттөрү утаарбыттара үһү диэн кэпсииллэр.

Туймаада соҕуруу өттүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Хоро, Баҕарах, Өрсүк нэһилиэктэрэ эмиэ ураты сэһэннээхтэр. 1930-с сыллардаахха холбоһон, Хатас сэлиэнньэтэ тэриллиэҕиттэн бу түөлбэлэр урукку ааттара ааттаммат да буолла. Хатас нэһилиэгин историята Саха сиригэр оҕуһун миинэн кэлбит, Амма, Аллан өрүстэргэ, Таатта үрэххэ аат биэрбит, сахалар биир ытык өбүгэбит Улуу Хорону кытта ситимнээх. Тыгын Дархан Хоро оҕонньор кэрэ кыыһын кэргэн ылаары хоролору кыргыбыта үһү диэн дьулаан номох баар. Бу дьонтон ордубуттара Туймаада хочотуттан тэлэһийэн, атын сирдэргэ олохсуйбуттарын бэлиэтэ буолан, Хоро диэн ааттаах нэһилиэктэр хас да улууска бааллар.

Археологтар Хатас аттынааҕы Кырдалга, Быраан Анныгар, Тараҕай Хайаҕа олус былыргы өтөхтөрү, дьон уҥуоҕун булаллар. Бу барыта Кулун Атах култууратын, неолит кэмин кэрэһилиир булумньулар диэн быһааран тураллар. Михаил Носов худуоһунньук хаһыыга көстүбүт былыргы таҥастары, малы-салы уруһуйдаан хаалларбыта. Кини уруһуйдарынан сирдэтэн, билигин саха төрүт таҥаһын сөргүтэр үлэ бара турар. 

Туймаада хочотун таайыллыбатах таабырына, кэпсэммэтэх кистэлэҥэ билигин да элбэх.

ПРИЗРАК УДАГАНКИ В МУЗЕЕ

Таинственная история экспоната из Якутского музея имени Ярославского, где в стеклянном ящике покоились останки неизвестной женщины с древними украшениями, выкопанного из родового захоронения легендарного богатыря Аба Уос Дьорго, явила миру загадочные паранормальные явления и ночные призраки, блуждавшие по залам бывшего Спасского монастыря. 

Узнайте, чем закончилась история в исполнении кинорежиссера и сценариста Костаса Марсаана.

Старейший музей Якутска – Краеведческий музей имени Емельяна Ярославского – знают и любят многие. Основанный в 1891 году по инициативе секретаря Якутского областного статистического комитета Андрея Попова, он создавался буквально всем миром. В строительстве и формировании экспозиций музея активное участие принимали жители города, духовенство, губернатор Иван Крафт, писатель и общественный деятель Василий Никифоров-Кюлюмнюр, купец-меценат Акепсим Кушнарёв, богатый предприниматель Гавриил Никифоров–Манньыаттаах Уола, купец и благотворитель Семён Барашков и многие другие.

Позднее, в 1930–1940-е годы, музейные фонды пополнились находками археологических экспедиций, которыми руководили этнограф и краевед Иван Новгородов, историк и археолог Сэсэн Боло и исследователь-краевед Михаил Ковинин. Их открытия – от древних орудий до уникальных предметов быта – раскрыли новые страницы далёкой истории Якутии

Само здание музея тоже хранит богатую историю: это бывшие архиерейские покои Спасского монастыря, основанного в 1663 году. Здесь жил и трудился святитель Иннокентий (Вениаминов). А просторное подворье, где теперь гуляют посетители, некогда было кладбищем Спасского собора. В разное время в монастыре действовала духовная семинария, куда тянулась за знаниями якутская молодёжь.

Но именно в этих старинных стенах в конце XX века начали происходить загадочные события. В 1990-е годы по городу поползли тревожные слухи: ночных сторожей и вахтёров музея стал пугать призрак шаманки. Всё связывали с экспонатом № 2104 – мумифицированными останками женщины в богатом облачении, выставленными в стеклянном саркофаге на первом этаже.

Шептались, что по ночам в залах слышится гул шаманского бубна, а сама удаганка является людям во сне и умоляет вернуть её в землю. В конце концов решили, что нетленное тело принадлежит великой шаманке, имя которой нельзя произносить вслух – Болугур Айыыта, дочь богача Омуоруйа.

Но в действительности всё оказалось иначе: в музей были доставлены останки другой женщины. В 1937 году сотрудники краеведческого музея проводили масштабные раскопки в аласе Киис Тиэрбит I Морукского наслега Мегино Кангаласского улуса на месте захоронения Аба Уос Джорго. Этот боотур, почитаемый предком морукцев, по преданиям был внуком Идэлги Боотура, наполовину принадлежал к роду абаасы и имел девять жён. Археологи тогда извлекли из земли нетленное тело его невестки.

Согласно древнему обычаю, её похоронили в лучших нарядах, с украшениями, утварью, чоронами и даже седлом. Одежду знатной женщины щедро расшивали бисером – так, чтобы и в загробном мире она выглядела достойно.

…Распространившиеся по городу слухи о «шаманском проклятии» напугали земляков и потомков этой женщины. Они настояли на том, чтобы останки вернули на место упокоения, соблюдая все ритуалы и обычаи.

Так завершилась история с загадочным экспонатом. Но и сегодня, говорят, ночами в тишине музея можно услышать едва уловимый гул бубна… И кто знает, быть может, призрак удаганки всё ещё бродит среди старинных стен.

ДЬОКУУСКАЙ ТҮМЭЛИГЭР УДАҔАН ҮӨРҮН ТУҺУНАН НОМОХ

Бу номоххо Дьокуускай түмэлигэр баар буола сылдьыбыт, элбэх киһини кэрэхсэппит дьикти экспонат – удаҕан үөрүн туһунан кэпсэнэр. 90-с сылларга кини «түүн дүҥүрэ тыаһыыр», «төттөрү көмүҥ» диэн суоһуур сураҕа иһиллибитэ. Омуоруйа баай кыыһа буолар диэн санаа баара. Ол эрээри кэлин хаһыы устуоруйатын сөрүппүттэрэ бу атын дьахтар уҥуоҕа буолара биллибитэ. 

Салгыытын тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Ильяна Павлова кэпсиирин истиҥ.

Дьокуускай саамай кырдьаҕас түмэлигэр, Емельян Ярославскай аатынан түмэлгэ, элбэх киһи сөбүлээн сылдьар. Түмэл 1891 сыллаахха Саха уобалаһын статистическай кэмитиэтин сэкирэтээрэ Андрей Попов көҕүлээһининэн тэриллибит. Куорат олохтоохторо, таҥара үлэһиттэрэ, Иван Крафт күбүрүнээтэр, Василий Никифоров–Күлүмнүүр, Акепсим Кушнарев, Гаврил Никифоров–Манньыаттаах Уола, Семен Барашков уо.д.а. түмэл баайын хаҥатыыга, дьиэтин-уотун тутууга күүс-көмө буолбуттар эбит. 1930–1940 сылларга Иван Новгородов, Сэһэн Боло, Михаил Ковинин археологическай экспедициялары тэрийэн, түмэл баайа, экспоната биллэрдик элбээбит. 

Дьиҥэр, бу түмэл дьиэтэ 1663 сылтан ыла тутуута саҕаламмыт, аккыырай Иннокентий (Вениаминов) илэ бэйэтинэн олорбут, үлэлээбит сиригэр, Спасскай манастыырга олохсуйбут эбит. Оттон түмэл киэҥ тиэргэнэ уруккута Спасскай таҥара дьиэтин кылабыыһатын оннугар турар. Спасскай манастыырга биир кэмҥэ духуобунай семинария үлэлээн, оҕону-ыччаты үөрэххэ сыһыарар кэскиллээх үлэ тэриллибитэ. 

Дьэ бу маннык дириҥ сэһэннээх сиргэ куорат дьонун уос номоҕор киирбит бэрт дьикти үһүйээн үөскүү сылдьыбыттаах. ХХ үйэ 90-с сылларын диэки кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харабыллары, вахтердары түүнүн удаҕан үөрэ куттуур буолбут үһү диэн дьулаан сурах куорат олохтоохторугар иһиллэн барар. Түмэл маҥнайгы этээһигэр таас дьааһык иһигэр былыргылыы таҥастаах, толору симэхтээх, куурбут-хаппыт дьахтар уҥуоҕа көрдөрүүгэ сытара. Бу 2104-с нүөмэрдээх экспонат этэ. «Түүн дүҥүр тыаһыыр үһү», аны «дьон түүлүгэр киирэн, “төттөрү көмүҥ” диир үһү» диэн суоһар сурахтар элбииллэр. Тиһэҕэр Омуоруйа баай кыыһа, аата ааттанара көҥүллэммэт аатырбыт удаҕан Болугур Айыытын уҥуоҕа буолар диэн чопчу быһааран кэбиһэллэр. 

Ол эрээри иҥэн-тоҥон быһаарыстахха, бу экспонат атын дьахтар уҥуоҕа эбит. 1937 сыллаахха кыраайы үөрэтэр түмэл үлэһиттэрэ Мэҥэ Хаҥалас улууһун I Моорук нэһилиэгин Киис Тиэрбит диэн алааһыгар Аба Уос Дьорҕо уҥуоҕар улахан археологическай хаһыы оҥороллор.

 Мооруктар ытык өбүгэлэрэ, аатырбыт боотур Аба Уос Дьорҕо абааһы аҥаардааҕын, Идэлги Боотур сиэнэ буоларын, ону тэҥэ тоҕус кэргэннээҕин туһунан номохтор киэҥник тарҕаммыттар. Археологтар кини дьиэ кэргэнэ көмүллэ сытар сириттэн Аба Уос Дьорҕо кийиитин уҥуоҕун хостоон аҕалаллар. 

Оччотооҕу саха итэҕэлинэн, дьахтар анараа дойдуга аттанарыгар диэн баай-талым таҥаһын таҥыннаран, толору симэҕин симээн, туттар сэбин-сэбиргэлин, чороонун, ыҥыырын уган ыыппыттар. Баай дьахтар буолан, таҥаһа-саба олус мааны, оҕуруонан оһуордаан-мандардаан киэргэтиллибит эбит.

Күн-дьыл уларыйбытын кэннэ уонна сурах-садьык олус элбээн барбытыгар биир дойдулаахтара, аймахтара туруорсан, бу дьахтар уҥуоҕун 1998 сыллаахха төттөрү дойдутугар таһааран, сиэри-туому тутуһан иккиһин кистээбиттэр.  

Ити курдук, эргэ түмэл аныгы дьону кэрэхсэтиэн сөптөөх кистэлэҥэ, таайыллыбатах таабырына элбэх.

ЯКУТСК – СЕВЕРО-ВОСТОЧНЫЙ ФОРПОСТ РОССИИ

Якутск готовится к своему четырехсотлетнему юбилею в 2032 году. В течение этих веков он стал отцом многих сибирских городов, ведь именно отсюда отправлялись казаки основывать многие города Восточной Сибири и Дальнего Востока. Здесь формировались и набирались сил научные экспедиции и сплетались нити географических открытий. Именно здесь были истоки просвещения и духовного освоения необъятных просторов от Амура и до Чукотки и Северной Америки.

Читает заместитель председателя Госсобрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) Александр Подголов.

Нет сомнения, что величие державы, объединившей множество народов в единую семью – Госпожи-Матери России, рождалось в освоении бескрайних северных просторов и богатств.

В 2032 году исполнится 400 лет вхождения Якутии в состав России, 400 лет славному городу Якутску. За эти столетия люди разных национальностей, живущие на благодатной земле Счастливой Туймаады, сплотились в единый народ, рука об руку идущий по пути развития и процветания.

Отважные первопроходцы Пётр Бекетов, Михаил Стадухин, Семён Дежнёв, Владимир Атласов, Ерофей Хабаров и другие казаки прокладывали путь по своенравным сибирским рекам на кочах и стругах. Легенда о любви Дежнёва и якутской красавицы Абакаяды воплощена в скульптуре, символизирующей узы родства двух народов, – она стоит в самом сердце Якутска.

Город стал началом пути в северо-восточные пределы Российской империи, обязательным для посещения местом, перевалочным пунктом для путешественников и исследователей. Уже в XVIII веке здесь останавливались научные экспедиции, закупали провизию, нанимали каюров и толмачей. Первая Камчатская экспедиция великого мореплавателя Витуса Беринга оставила заметный след в истории Якутска: по его инициативе открылась Навигацкая школа, а Рождество впервые отпраздновали широко.

Русские плотники передали якутам корабельное мастерство, и вскоре о них как о лучших судостроителях говорили по всей Сибири и даже на Аляске. Имя Беринга, открывшего пролив между Азией и Америкой, сегодня увековечено в названии одной из улиц города.

Во Второй Камчатской экспедиции участвовали и представители коренных народов Якутии – они самоотверженно прокладывали путь по нехоженым тропам, нередко ценою жизни. Материалы этих походов и поныне служат науке.

В XIX веке Якутск посещали полярный исследователь Фердинанд Врангель и естествоиспытатель Александр Миддендорф. Их исследования в шахте Шергина заложили основы новой науки – мерзлотоведения. В 1854 году здесь два месяца жил классик русской литературы Иван Гончаров, оставивший яркие впечатления о городе в книге «Фрегат Паллада».

В те же годы в Якутске трудились православные миссионеры Дионисий Хитров и Иннокентий Вениаминов, чья деятельность имела огромное значение для укрепления веры на Чукотке, Камчатке и в Северной Америке. В 1891 году сестра милосердия Кэт Марсден, получив благословение английской королевы Виктории, через Якутск направилась в Вилюйск, где лечила больных проказой.

В советское время в городе оказались ссыльные Александр Самарин и архиерей Гурий (Степанов). Они перевели труд немецкого учёного Отто Бётлингка «О языке якутов» и писали статьи о языке, обучали иностранным языкам местных жителей.

Через Якутск пролегали пути не только торговые – на север и юг, запад и восток, но и дороги великих свершений, благородных поступков, духовных исканий и милосердия.

На протяжении четырёх столетий Якутск остаётся великим аартыком — дорогой к открытиям и свершениям, духовным и культурным центром, северо-восточным сердцем великой державы.

ДЬОКУУСКАЙ – АРАССЫЫЙА ХОТУГУЛУУ-ИЛИҤҤИ ТУЛААҺЫНА

2032 сыллаахха киин куораппыт 400 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиэҕэ. XVII үйэттэн хаһаактар Дьокуускайы айан аартыгын төрдө оҥостубуттара. Адмирал Фердинанд Врангель, натуралист Александр Миддендорф, суруйааччы Иван Гончаров Дьокуускайга тохтоон-өрөөн, кыстаан ааспыттара. Миссионердар Дионисий Хитров, Иннокентий Вениаминов христианскай итэҕэли Илин Сибииргэ уонна Хотугу Америкаҕа тарҕатыылара Дьокуускайтан саҕаламмыта. Ити курдук Дьокуускай түөрт үйэ тухары айан суолларын арыйар улуу аартык, үөрэх уонна култуура сайдыытын киинэ буолан турар. 

Бу туһунан кэпсээни аахта Саха Өрөспүүбүлкэтин норуодунай артыыһа, опера ырыаһыта Александр Емельянов.

Үгүс омугу биир иллээх дьиэ кэргэҥҥэ түмпүт Арассыыйа Ийэ Хотун сирин-уотун кэҥэтэригэр, баайын-дуолун хаҥатарыгар, күүһүн-күдэҕин түмүнэригэр хотугу тымныы кыраайы баһылаабыта олук буолара саарбаҕа суох.

2032 сылга Сахабыт сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар холбоспута, Дьокуускай куораппыт төрүттэммитэ 400 сыллаах үбүлүөйэ буолар. Бу уһун кэм устата Туймаада туонатыгар олорор үгүс омук биир сомоҕо буолан, бииргэ алтыһан, үүнүү-сайдыы суолун тутуһан кэллибит.

Хотугу сир хоһуун айанньыттара, саҥа сир аартыктарынан атыллаабыт Петр Бекетов, Михаил Стадухин, Семен Дежнев, Владимир Атласов, Ерофей Хабаров, о.д.а. хаһаактар ыраах ыырдары арыйар модун ааллары айааһаан, улуу өрүстэр урсуннарынан уһуннахтара. Хаһаак Семен Дежнев уонна саха талыы-талба дьахтара Абакайаада тапталлара уос номоҕо буолан билиҥҥэ диэри тиийэн кэллэ. Кинилэргэ анаммыт мэҥэ таас икки омук уруурҕаһыытын бэлиэтэ буолан, куорат киинигэр турар.

Дьокуускай куорат Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи далаанын арыйар айан аарыгырар аартыга, улуу айанньыттар, хотугу сир чинчиһиттэрэ сылдьан ааһар бэлиэ сирдэрэ буолбута.

XVIII үйэ саҕаланыытыттан соҕурууттан тэриллэн кэлбит научнай экспедициялар Дьокуускайга тохтоон, ас-үөл, миинэр миҥэ, туттар тэрил, сирдьит, тылбаасчыт хааччынан ааһаллара. 1725–1730 сылларга Бүөтүр Пиэрибэй тус уурааҕынан ыытыллыбыт Бастакы Камчаткатааҕы экспедиция Туймаада хочотугар үктэммитэ. Витус Беринг Дьокуускай куоракка үс сыл устата Аппа уҥуор Борисов диэн киһи дьиэтигэр олорбута эбитэ үһү. Кини көҕүлээһининэн куоракка Навигацкай оскуола олохтоммут. Беринг сүбэтинэн аан маҥнайгытын Ороһооспону киэҥ далааһыннаахтык бэлиэтээбиттэрин олохтоохтор хойукка диэри ахталлар эбит. 

Соҕурууттан кэлбит болуотунньуктар сахалары хараабыл тутарга үөрэппиттэр. Онон сахалар хараабылы үчүгэйдик оҥорор омук быһыытынан Аляскаҕа тиийэ аатырбыттара диэн архыып докумуоннара кэрэһилииллэр. Билигин Дьокуускайга Азия уонна Америка икки ардынааҕы муора силбэһиитин арыйбыт чулуу айанньыт аатынан уулусса баар.

1733–1743 сыллааҕы улахан далааһыннаах Иккис Камчаткатааҕы экспедиция үлэтигэр олохтоох омуктар эмиэ кыттыспыттара. Таһаҕаһы ындыыга, тиэйиигэ, дьону сирдииргэ сороҕор олохторун толук ууран да туран сылдьыбыттарын сөҕөн-махтайан кэпсииллэр. Бу экспедиция матырыйаалларын учуонайдар билиҥҥэ диэри үөрэтэллэр, туһаналлар. Икки экспедиция үлэтэ Саха сирин эрэ буолбакка, Уһук Илин Арассыыйа, Чукотка, Камчатка, оннооҕор Аляска сирин-уотун үөрэтиигэ, хаартаҕа киллэриигэ сүҥкэн улахан суолталаммыта. 

Адмирал, хотугу дойду чинчиһитэ Фердинанд Врангель Дьокуускай куоракка ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар үстэ төхтүрүйэн таарыйан ааспыта. Натуралист-учуонай Александр Миддендорф 1844–1846 сылларга кэлэ сылдьыбыт. Кинилэр Дьокуускайга Шергин шаахтатын чинчийиилэрэ аан дойдуга ирбэт тоҥу үөрэтэр наука олохсуйарыгар олук буолбута.

1854 сыллаахха суруйааччы Иван Гончаров аан дойдуну тилэри эргийбит айаныгар Дьокуускай куораты таарыйан, икки ый олорон ааспыттаах. Ол туһунан кини «Фрегат Паллада» айымньытыгар суруйан турар. 

Ураты суолу үрдүк таҥараттан ыйдарбыт миссионердар Дионисий Хитров уонна Иннокентий Вениаминов христианскай итэҕэли тарҕатар сырдык аналлаах хотугу сир иэнин кэрийбиттэрэ. Чукоткаҕа, Камчаткаҕа, Хотугу Америкаҕа христианскай итэҕэл олохсуйарыгар кинилэр Дьокуускай куоракка сырыылара улахан суолталаммыта.

1891 сыллаахха Великобритания ыраахтааҕыта Виктория алгыһын ылан, сиэстэрэ Кэт Марсден ыраах Англияттан Сибииргэ диэри сындалҕаннаах айаҥҥа туруммута. Кини Дьокуускайга таарыйан ааспытын, Бүлүү куоракка тиийэн араҥ ыарыыттан үгүс киһини быыһаабытын туһунан сэһэннэри истэн  билэбит.

Сэбиэскэй кэмҥэ Дьокуускайга ыраахтааҕылаах Арассыыйа сибэтиэй Синодын обер-прокурорунан үлэлээбит Александр Самарин уонна аккыырай Гурий (Степанов) 1927–1928 сылларга сыылкаҕа кэлэн олорбуттара. Кинилэр Отто Николаевич Бетлингк ньиэмэс тылынан суруллубут «О языке якутов» диэн сүдү үлэтин нууччалыы тылбаастаабыттара, дьону омук тылыгар үөрэппиттэрэ, саха тылын чинчийиигэ анаммыт дьоһуннаах ыстатыйалары суруйбуттара.  

Ол курдук Дьокуускай Эбэ нөҥүө Саха сирин хоту-соҕуруу, илин-арҕаа хайысхаларынан Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар, Уркуускайга, Лаамы сиригэр, Аян пуордугар тиийэ атыы-эргиэн эрэ буолбакка, эҥинэ айхаллаах суоллар түөрэхтэрэ түспүт эбит.

Ити курдук, Кырдьаҕас Дьокуускай түөрт үйэ тухары кэскили кэтирэтэр, аараан айан суолларын арыйар улуу аартык буолан, үөрэх, атыы-эргиэн, култуура, итэҕэл сайдыытын түстүү, төлкөлүү турар.